تقدیم به فریدون آدمیت نخستین تاریخ نگار مدرن جنبش مشروطیت

دکتر فریدون آدمیت به روایت دیگران:

در این شماره

پس از گذشت دو سده از آغاز «تاریخ بیداریمان» عوامل ناکامی‌هایمان هنوز چون صخره‌های عظیم بر سرراهمان و کامیابی‌ها و دستاوردهایمان ناشناخته و غریب در پس این صخره‌ها افتاده‌اند. به نظر می‌آید؛ برای ملتی که از شناخت اشتباهات و لغزشهای خود در گذرگاههای تاریخ بازمانده و دستاوردهایش را از سر غفلت در گذرتاریخ گم و رها کرده است، دغدغة شناخت این گذشته که لاجرم به شناخت «خود» راه می‌برد، همچنان باقی می‌ماند.

سالشمار انقلاب مشروطه

سال 1286 نیز با افت و خیزها و ماجراهای بسیار در نخستین سال تجربه مجلس ملی به پایان رسید و سال 1287 هرچند در آرامش آغاز گردید، اما در ادامه خود به ناکامی و توقف یکساله کار مجلس کشید. نخستین ناکامی کناره‌گیری برخی از نمایندگان مجلس از جمله رئیسف دانا و توانمند آن احتشام‌السلطنه بود که به اتهام نرمخوئی در برابر محمدعلی میرزا دلزده و کناره گرفت.

انقلاب مشروطه سرمشق زنده ای که باید از آن پیشتر رفت

در تاریخ، ما دوگونه شکست داریم، شکست سیاسی و شکست تاریخی. شکست سیاسی، مغلوب شدن در برابر اوضاع و احوال است؛ و می تواند در اوضاع و احوالی دیگر جبران شود. شکست تاریخی مغلوب شدن در برابر زمان است؛ سپری شدن و بی موضوع شدن است. انقلاب مشروطه شکستی سیاسی خورد. طرح یا پروژه اصلی آن در سده بیستم ناتمام ماند و در پایان با انقلاب اسلامی به زیر افتاد. ولی طرح مشروطه خواهی زنده است و هنوز در بنیاد خود اعتبار دارد و در نتیجه دچار شکست تاریخی نشده است.

تجزیه‎ی قفقاز و پی‎آمدهای آن

از شكست‌ تركمان‌چای‌ آبروی‌ ما برفت‌ / لعنت‌ صد نسل‌ برنسلی‌ كه‌ سهل‌انگار بود / (حسین‌ سرور اصفهانی‌)

فصل‌ چهارم‌ ـ نخستین‌ رساله‌ در اصلاح‌ نظام‌ حقوقی‌

دکتر جواد طباطبائی در پاسخ مثبت به درخواست و نظرخواهی ما از ایشان در باره جنبش مشروطه و درج آن در شمارة ویژه تلاش، این فصل از اثر آتی خود را در اختیار ما قرار دادند و موجبات سپاس‌گذاری ما را از خود فراهم آوردند. فصلی در بررسی ارزش و اهمیت رساله «یک کلمه» به عنوان اثری در خور توجه در تاریخ شکل‌گیری اندیشه و نظام حقوقی و تاریخ قانون‌خواهی ایرانیان که بر بستر آن خواننده به صورت عمیق‌تری با جایگاه و قدر تلاش‌های میرزا یوسف‌خان مستشارالدوله رجال روشنفکر عصر ناصری را در تاریخ تجددخواهی ایران آشنا می‌گردد.

ملکم، نغمه‌ای از بهاران سده‌ای دیگر

در روزگار قاجار، کم نبودند زنگیانی که کافور نامیده شدند. معروف‌ترینشان خاقان مغفور بابا خان سلطان دوم قجر که خود را فتحعلی شاه نامید و بر زر و سیم « فتحعلی شه خسرو کشورستان» ضرب کرد و به ریش مبارک هم نیاورد که نخجوان و گنجه و اردوباد را نه به خال هندویی که به وسوسه و فتوای ملایی نجف دیده از کف نهاده است. ملایی از آن قماش که علی شریعتی سده‌ای بعد دل به آیینشان می‌بست و در مدحشان می‌بافت که امضایشان پای هیچ قرارداد استعماری نیست و بی‌خردی خویش به این خیال خام خوش می‌داشت!!

بدور از قاعده ـ نگاهی به سیاست خارجی و دیپلماسی بریتانیا و روسیه در ایران پیش از مشروطیت

قضاوت‌های احساسی و خود بزرگ‌بینی‌های غیر واقعی در تحلیل شرایط، ما را همواره از درک شرایط و ارایه راهکارهای مناسب درباره آن عاجز نموده است. پرداختن به این واقعیت که هیچ کشوری منافع خود را قربانی منافع ما نمی‌کند و شناخت صحیح دلایل و اهداف سیاست‌های آنان در ایران به مراتب یاری دهنده‌تر از پافشاری بر قضاوت‌های قالبی و تکراری گذشته است.

جنبش مشروطه و زادگاه ایده‌های چپ و سوسیال دمکراتیک ایرانی

به هر حال در نیمــه دوم حکومت جوان مشروطه ایران، هنگامی که مورد تهدید قرار گرفت، از سوی سوسیال دمکراتهای جهان مورد حمایت قرار گرفت و سوسیال دمکراتهای قفقازی به همراه رفقای ایرانی خود با جان خود از انقلاب مشروطه دفاع کردند.

روحانیون سیاسی یا اسلام سیاسی ـ چند نكته پیرامون نقش روحانیون در انقلاب مشروطه

هرگاه تمركز قدرت سیاسی را یكی از شاخص‌ترین وجوه یك دولت مدرن بدانیم، آنگاه بدیهی است كه تمركز قدرت سیاسی بدون مقابله با دیگر انواع اتوریته در ایران ممكن نبوده است. چنین است كه افزایش قدرت سیاسی دولت مركزی به خودی خود به معنای كاهش قدرت و اتوریته روحانیون و ایلات در ایران بود.

پارادوکس مشروطه خواهی روحانیون ـ حکومت عرفی با اذن فقها

به نظر می رسد که آن زمینه هایی را که علمای مشروطه خواه بوجود آورده بودند، ضمن اینکه کوشش آنها برای تقویت حکومت عرفی پرارج بوده اما در عین حال در نهایت راه حکومت شرعی فقها را در زمان غیبت باز کرد. یعنی همانی که ما امروز در جمهوری اسلامی می بینیم.

کشاکش درون‌گرایی جهان‌ستیز و برون‌گرایی جهان‌آمیز در تاریخ ایران

یک نگاه باز و صادقانه به شش قرن تجربه‌ی سکولاستیک فرقه‌های درون‌گرا از متکلمان مذهبی تا متفردان صوفی در ایران وکلا در شرق، و چهار قرن تجربه‌ی برون‌گرایی با نتایج گسترده‌ی جهان‌آمیزی و جهان‌گیری در غرب برای این نسل کافی بود تا بپذیرند که «تاریخ جهان داوری جهان است».

جنبش مشروطیت ایران، واقعیت و چیستی آن در تکاپوی اندیشه‌ها و تاریخ

اگر از دوران مشروطیت جدالی میان سنتگرایان و مدرنها جریان دارد که در واقع این جدال با شدت و حدت هرچه تمامتر در جریان است، پس سخن از شکست مشروطیت دیگر چه جایگاهی می‌تواند داشته باشد؟

تاریخ ارتش و کاری که هنوز از عهده آن برنیامده‌ایم!

یکی از اندامهای دولتهای مدرن نیروهای نظامی سازمان‌یافته و منظمف تحت فرمان دولت یکپارچه آن است. در جهان کنونی هم هنوز یکی از عرصه‌های سنجش توان ملی کشورها و دولت‌های آن، سطح کیفی و کمی و میزان پیشرفتگی و آمادگی نیروهای نظامی آنهاست.

بیگانگان و نیروهای نظامی پیش از تشکیل ارتش نوین

از سالها پیش از مشروطیت، ضرورت یک ارتش ملی که در برابر دولت پاسخگو باشد، به شدت احساس می‌شد. در دو قرن اخیر تلاش‌های متعددی دراین راستا به عمل آمده بود ولی به دلائل مختلف گاه داخلی و گاه خارجی بویژه وجود شاهان لاابالی قاجار به نتیجه نرسیده بود.

تشکیل ارتش نوین ایران

«فرزندان رشیدم امروز که شما برای رفتن به مملکت فرانسه انتخاب شده اید، یکی از فیروزترین ایام تاریخی دوره حیات قشون به شمار می رود. شما را برای تحصیل به سرزمینی می فرستند که علاوه بر دارا بودن نظم و معظم ترین قشون های عالم به ارتقا و تنویر فکر پرداخته و از همان احساسات عالیه و فناناپذیر به ارمغان آورید.....

مشروطیت، مرحله ای در سیر تکوینی تجددخواهی

فراموش نکینم که تجددخواهی ایرانیان در زمینه مدرنیزاسیون و نوسازی ایران گاه تند و گاه کند همواره ادامه داشته و در 150 سال اخیر جامعه ایران دگرگونی بسیار پیدا کرده و رو به پیشرفت بوده اما اصول فلسفی و سیاسی مدرنیته مورد توجه قرار نگرفته است.

مجلس اول و اهمیت قانون انجمن‌ها و تشکیلات ایالات و ولایات و دستورالعمل حکام

در کشورهای تاریخی نوعی ملی‌گرائی بومی و کهنسال وجود دارد که با ملی‌گرائی «وارداتی» ـ مانند «دولت وارداتی» در کشورهای نوپا ـ متفاوت است. ناسیونالیسم کشورهای نوخاسته بر اساس ساختن هویت ملی به جای هویت‌های محلی و قبیله‌ای قرار گرفته است هرچند که به برابری قانون و حقوق شهروندی اصرار بورزند. در حالی که در کشورهای تاریخی، مانند ایران، به علت تاریخ مشترک و پذیرفتن سرنوشت مشترک به ملت‌سازی و هویت مصنوعی نیازی نیست.

مشروطه؟ سلطنت مشروطه؟ یا سلطنت مطابق با قانون اساسی؟

آدمی در عالم خاکی نمی آید به دست / عالمی دیگر بباید ساخت و زنو آدمی / (حافظ)

نقش جنبش بابیه و بهائیت در انقلاب مشروطه از نگاه چند اثر

نقشی که قرهٌ‌العین در بیداری ایرانیان و پافشاری بر احقاق حقوق زنان ایفا کرده خود بحثی است جداگانه. زمانی طاهره برای زنان حق آزادی سخن گفتن و مشارکت در زندگی را خواست که حتی زنان دربار درپشت دیوارهای بلند در حرمسراها محبوس بودند. اگر چه در آن زمان صاحبان این تفکر به خاک و خون کشیده شدند و برای مدتی از پویائی باز ماندند اما به ضرورت تاریخ امروز در کشور اسلامی ایران می‌بینیم که دها زن استاد دانشگاه، نماینده مجلس و در پست‌های مهم مشغول کار هستند

نقش انقلاب مشروطه در تحول تعلیم و تربیت ایران

آخوندها از این که دولت در امر تعلیم و تربیت دخالت کرده است و در دارالفنون علوم جدید به توسط معلمان خارجی تدریس می شود سخت برآشفتند. ناصرالدین شاه برای آن که از گزند آنان خود را حفظ کند، از آغاز کار دارالفنون، دو ایرانی واجد شرایط، را به عنوان «اذان گو» و «پیشنماز» در دارالفنون به خدمت گماشت.

شعر عصر مشروطه،تغییر در فرم و تحول در محتوا

با جنبش مشروطه که قرار شد آدم‌ها ارزشی پیدا کنند و شناسنامه داشته باشند و سرنوشت‌شان را خودشان تعیین کنند و در واقع آدم به حساب بیایند، شروع کردند به بیان فردیت خودشان در شعر. خوب، بسیاری از واژه‌ها، تعابیر، تصاویر، استعاره‌ها دیگر در آن چهارچوب بسته نمی‌گنجید اشکالی هم نداشت که نگنجد، چون هرگز در هیچ دوره‌ئی، چهارچوب و قالب، جزء ذات و جوهر شعر نبود.

مشروطه و موسیقی سرفصل های نوآوری در موسیقی ایران

یکی دیگر از تأثیرات فرهنگی جنبش مشروطه در جامعة موسیقی ایران، گشوده شدن راه هنرنمائی به روی زنان است. البته این گشایش به آرامی انجام گرفت. جنبش در آغاز کار می بایست به «مسائل مبرم سیاسی» می پرداخت. از آن گذشته محافظه کاران مذهبی نیز در رهبری جنبش مشارکت داشتند و به «تابو»های اسلامی پایبند بودند. مردانی که به سوی موسیقی می رفتند کمابیش اعتبار اجتماعی خود را از دست می دادند. چه برسد به زنان که اگر چنان می کردند مستحق سنگسار می شدند.

میرزا فتحعلی آخوندزاده پیشگام فكری مشروطه در چندین عرصه

آخوندزاده به درستی بر نقش دوگانه‌ی روحانیت انگشت می‌گذارد. آنها از یكسو با سلطنت دائما در جنگ قدرت قرار دارند و از سوی دیگر از همین سلاطین برای دربند نگاه داشتن مردم سود می‌جویند. او بدین نكته واقف است كه سلاطین بدلیل وحشتی كه از تكفیر شدن دارند، هرگز جرات نمی‌كنند گامی در خلاف جهت خواسته‌های آنان بردارند. به باور او تا زمانیكه روحانیت بر قدرت سیاسی كنترل داشته باشد، در ایران ثبات بوجود نخواهد آمد.

زن ایرانی در آیینة ادبیات مشروطه

در ادبیات مشروطه که پدیدآورندگان آن را عناصر ترقی‌خواه تشکیل می‌دادند، زن عضوی از پیکر اجتماع شد با مرد همتا و برابر که در درازنای تاریخ بر وی ستم رفته حقوق او نادیده گرفته شده بود، و اینک وقت آن بود که به صحنه آید و در عرصه‌های گوناگون یار و انباز مرد گردد و در دانش و فرهنگ نقش‌آفرین باشد.

فروغی در گذر تاریخ

حاصل این که حرف همان است که همیشه می‌گفتم، ایران نه دولت دارد و نه ملت. جماعتی که قدرت دارند و کاری از دست‌شان ساخته است مصلحت خودشان را در این ترتیب حالیه می‌پندارند. باقی هم که خوابند... اگر ایران ملتی داشت و افکاری بود اوضاع خارجی از امروز بهتر متصور نمی‌شد. با همه قدرتی که انگلیس دارد و امروز یکه‌مرد میدان سیاست است با ایران هیچ کار نمی‌تواند بکند.

مشروطیت و هویت جنسی نقش و اهداف زنان ایرانی در جنبش مشروطیت

نیم سده فعالیت و تلاش و اهتمام زنان ایرانی از مشروطیت تا به دست آوردن حق رای که از فعالیت‌های آموزشی ـ تربیتی ـ حقوقی و... گذشته و چالش با آموزه‌های سنت که برآمده از متافیزیک جنسیت و مستقر در گفتمان‌های مردسالارانه و زن ستیزانه بود، نیمه‌ی غایب جامعه‌ی ایرانی به روشنایی حضور در جامعه رسیده و بخشی از تاریخ ایران زمین را به خود اختصاص دادند؛ تاریخی که حاصل و محصول برخورد فرهنگ سنتی ایران با دنیای مدرنیته بود و لایه‌ای از لایه‌های فرهنگ و تمدن مدرن را با آگاهی و زیست از حقوق زنان، در خود جای داده است.

سیدحسن تقی زاده و غربگرائی رویکرد به الگوی آزمایش شدة پیشرفت

از نظر تقی زاده ـ و بسیاری از روشنفکران هم اندیش وی ـ مسئله اصلی و اساسی ما خروج از واپس ماندگی و رفتن به راه توسعه، ترقی و تجدد در همه زمینه ها بود. رفتن به راهی که پیش از آن غرب رفته بود.

تقی‌زاده برجسته‌ترین نماینده سفنت روشنفکر ـ روزنامه‌نگار ـ سیاستگر

تقی‌زاده که همواره از زمانه‌اش پیش بود و در سرسپردگی dedication و آرمانگرائی و دوری از عوامفریبی کمتر مرد سیاسی دورانش به پای او می‌رسید زودتر از هر روشنفکر و سیاستگری مسئله را دریافت. ایران مانند هر کشور دیگری که به تجدد پا می‌گذارد و به دمکراسی تحول می‌یابد بایست نخست یک دولت ـ ملت می‌شد: مردمانی بایک حکومت و زیر یک قانون که در سرزمینی با مرزهای معین و دور از جنگ داخلی یا هجوم‌های پیاپی خارجی می‌زیند. ایران اوایل سده بیستم، با حکومت پارلمانی و بی آن، چنان کشوری نمی‌بود و طرح مشروطه خواهان ناگزیر بیشتر روی کاغذ می‌ماند.

نگاهی به کتاب «صد سال کشاکش با تجدد» نوشته داریوش همایون1 مبارزه حافظه علیه فراموشی

چون حکومت توتالیتر از مردم می‌خواهد که حافظه نداشته باشند و شدیدترین مجازات را نصیب کسانی می‌کند که پاسداران حافظه‌اند… کار همایون در تمام این بیست و چند سال و نیز در هر دو سه کتابش، «دیروز، فردا»، «گذر از تاریخ»، «نگاه از بیرون» و اکنون «صد سال کشاکش با تجدد» مبارزه حافظه علیه فراموشی است.

روشنفكری در زمانه‌ی عسرت

آخرین كتاب دكتر جواد طباطبایی استاد پیشین دانشكده‌ی حقوق دانشگاه تهران با عنوان مكتب تبریز و مبانی تجددخواهی انتشار پیدا كرده است. اگر دومین ویراست زوال اندیشه‌ی سیاسی در ایران را نیز كه خود كتاب جدیدی است، به شمار آوریم، این چهارمین كتابی است كه از این نویسنده در نخستین نیمه‌ی دهه‌ی هشتاد منتشر شده است. البته، با صرف نظر از رساله‌ی سقوط اصفهان، كه در نوع خود نمونه‌ای از تركیب نثر زیبای فارسی و دقت‌های علمی و اندیشگی است، و نیز رساله‌ای درباره‌ی مفهوم ولایت مطلقه در سده‌های میانه، كه اینك تفصیل آن در كتاب جدال جدید و قدیم آمده است. با انتشار این اثر طباطبایی مقام خود را به عنوان اندیشمند تجددخواهی دهه‌ی هشتاد ایران تثبیت كرده و بحث اندیشه در ایران را به مرتبه‌ای رسانده است كه به نظر نمی‌رسد فراتر رفتن از آن با امكانات كنونی ما كار آسانی باشد. من در دو بخش این نوشته كوشش خواهم كرد، پس از مقدمه‌ای از طریق تجربه‌ی شخصی خودم، نخست، توضیحی درباره‌ی مقام طباطبایی در بحث تجددخواهی ایرانیان بیاورم و آن گاه به دو نوآوری او در كتاب اخیر، و افق‌هایی كه در برابر ما باز می‌كند، اشاره‌ای بكنم.

كتابشناسی جنبش مشروطیت ایران (گزیده منابع تحقیقاتی و مطالعاتی)

كتابشناسی گزیده‌ای از منابعی است كه پیرامون جنبش مشروطیت به صورت كتاب‌های مستقل در یكصد سال گذشته تالیف شده‌اند. پیش از این، دو كتابشناسی راجع به جنبش مشروطیت ایران منتشر شده بود: الف) كتابشناسی تاریخ مشروطیت ایران ـ فهرستی توضیحی از مآخذ و كتب و مقالات چاپی درباره تاریخ مشروطیت، حافظ فرمانفرمائیان، تهران، انتشارات امیركبیر، 1345 ب) كتابشناسی انقلاب مشروطیت ایران، علی‌پور صفر، تهران، مركز نشر دانشگاهی، 1373.

صد سال پیشتر آمده‌ایم و این بار می‌توانیم

صد سال پیش بهترین ایرانیان برای آزادی و ترقی، و از آن فوری‌تر، استقلال و پایه‌گذاری یک حکومت مرکزی نیرومند، پیکار می‌کردند. امروز خواست‌های فوری‌تر آنان برآورده شده است. ایران مدت‌هاست حکومت مرکزی نیرومند دارد و کسی نمی‌تواند استقلال آن را تهدید کند. اکنون می‌باید تمرکز را بر دو خواست اصلی دیگر مشروطه‌خواهان، آزادی و ترقی، بگذاریم.