صدایت از جنس آتش است

"دوباره می سازمت وطن" سرودف سبزف دل من است

در این شماره

مقارن 80 ـ 90 سال پیش حلقة بزرگی از اندیشمندان، محققین، سیاستگران، روزنامه‌نگاران، نویسندگان، شاعران و هنرمندان به دور موضوع ایران و مسئلة عقب‌ماندگی كشور، از جهان پیروز آن روزگار، گرد آمده و تمام زندگی را به كار سیاست و فرهنگ پرداخته وتمام هستی را سرمایة به حركت درآوردن و انداختن جامعه به جادة تجدد و نوگرائی و نوسازندگی كشور كردند. برای ملت روزگاری بهتر از گذشته را پایه‌ریزی و گذرگاه‌هائی به سوی آینده را هموار و ایران را وارد عصر دیگری نمودند. هستی‌ها و زندگانی‌هائی كه به قول داریوش همایون: “ نه پیش از آن مانندی داشتند و نه در شرمندگی نسل‌های بعدی، پس از آن از درخشش افتادند.”

رضاشاه خلف صدق انقلاب مشروطیت برای ایجاد تجدد و حكومت قانون

آمدن رضاشاه سرکار هم یک ضرورت داخلی بود و هم انگیزه و خواست خارجی. حکومت او خواست دوم انقلاب مشروطیت را که مسئله تجدد و ایجاد یک دولت سراسری ملی و تأسیس نهادهای جدیدی برای اداره مملکت بود مثل دادگستری، مثل آموزش، مثل ثبت و غیره را تحقق بخشید و سازمانهای اقتصادی و فرهنگی، ارتش و غیره را تأسیس کرد. از نظر ایجاد پی‌ریزی تجدد رضاشاه در حقیقت دنباله انقلاب مشروطه است.

فرهنگ‌ و اندیشه‌ در عصر رضا شاه

ایجاد آموزش‌ و پرورش ‌عمومی‌ كه‌ در نزد بیشتر روشنفكران‌ اولیه‌ی‌ ایرانی‌ به‌ درستی‌ قدم‌ اول‌ و شرط‌ ضروری ‌مدرن‌سازی‌ كشور تشخیص‌ داده‌ شده‌ بود، در دهه‌ی‌ اول‌ حاكمیت‌ رضاشاه‌ عملی‌ شد و فرزندان‌ این‌ مرز و بوم‌ بدون‌ تفكیك‌ طبقاتی‌ ـ جنسیتی‌ و قومی‌ از آن‌ برخوردار شدند.

نسل‌ تقی‌زاده و بازیابی هویت تاریخی و فرهنگ ملی

اگر منصفانه بنگریم در حقیقت ایدئولوژی حكومت پهلوی هم در صدد احیای هویت تاریخی بود. در صدد آن بود كه ما این هویت تاریخی را درست بشناسیم. یا به یك معنا بازآفرینی كنیم. نه در معنای جعل آن! بلكه در معنای اینكه بفهمیم چه‌كسی بودیم، چه بودیم و چه گذشته تاریخی و چه امكانات فرهنگی داشتیم، جهان را چگونه نگاه كردیم و بعنوان ایرانی چه نقشی در عرصه تمدن جهانی داشتیم....... حكومت پهلوی با این آگاهی تاریخی در ایران روی كار می‌آید و نقش رضاشاه بخصوص در این مورد برجسته است و تلاش گسترده‌ای می‌كرد كه از ملت ایران، ملتی سربلند، ملتی آشنا به گذشته و تاریخ خود بسازد.

سرآمدان نسلی درخشان

دكتر طباطبائی در كتاب “دیباچه‌ای بر نظریة انحطاط ایران” در بارة شرائط ناممكن تاریخ‌نگاری ایران در دوره‌های مختلف می‌نویسد: “ در شورشها و آشوب‌های مكرر دوره‌های تاریخی ایران، بسیاری از اسناد و مدارك از میان می‌رفت و آنچه نیز دستخوش چپاول و غارت نمی‌شد، اگر نه سؤنیت، لاجرم ناآگاهی برخی از كارگزاران برباد فنا می‌داد.”

صادق هدایت، نویسنده و اندیشمند

هدایت در بسیاری از آثار خویش به عوارض منفی خرافه پرستی ، دینخویی و فرهنگ تزویر اسلامی در جامعه ی ایران نوشته است . از آنجمله اند :« افسانهء آفرینش »،«البعثة الا سلامیه الی البلاد الافرنجیه »، «مردی که نفسش را کشت » ، « طلب آمرزش »،“محلل“ ، «علویه خانم» ، «حاجی آقا » ،«توپ مرواری» . از میان این آثار « البعثة الاسلامیه ...» و « توپ مرواری » مستقیماً به اسلام و روحانیت ، در “افسانه آفرینش“ به خدا و خلقت و در « حاجی آقا» و همچنین چند داستان کوتاه بیشتر به ریاکاری های روحانیان و دینداران و همچنین به نفود خرافات در میان توده ها پرداخته است.

“خدمت به میهن” سنت روشنفكری دوران رضاشاهی

استاد احسان یارشاطر از دانش‌آموختگانی است كه در پرتو توجه وآموزش استادان بزرگی پرورش یافت، كه به نسل درخشانی تعلق داشتند. نسلی كه با خود تاریخ روشنفكری در ایران را آغاز نمود و با احساس تعهد در قبال جامعه، با اندیشه ترقی و عمل اجتماعی خویش در جهت تحقق ایده‌های مدرن گام برداشت و صفت “بنیانگذار” در بسیاری از عرصه‌های اجتماعی را به حق شایسته خود كرد.

دوران رضاشاه و تحولاتف چشم‌گیر جامعة ایران

انتشار دو اثر ارزشمند “ایرانیان و اندیشة تجدد” و “برلنی‌ها” توسط دكتر جمشید بهنام, در زمینة تحلیل تاریخ مشروطیت از شكل‌گیری جنبش تا پایان دورة رضاشاهی, بر مبنای رویدادها و واقعیت‌های اجتماعی و استقبال گسترده از این دو اثر بیانگر گسترش نگاه فوق به تاریخ‌نگاری است.

«بانگ خروس سحری»

رد پا و حتا گاه خود مضامین و تصاویر «یکی بود یکی نبود» را می‌توان امروز نیز در جامعه ایران یافت. تنها تصویری که در «یکی بود یکی نبود» وجود دارد ولی به هیچ عنوان نمی‌توان نشانه‌ای از آن را نه امروز و نه از دهه‌های پیش در ایران یافت، تصویری است که «دلاک فرنگی» در داستان «بیله دیگ بیله چغندر» از زنان ایران ارائه می‌دهد. محو این تصویر سیاه را ایرانیان و به ویژه زنان ایرانی مدیون کشف حجاب و تأمین حقوق سیاسی و اجتماعی خود بر زمینه انقلاب مشروطه و در دوران پهلویها هستند که حتا جمهوری اسلامی هم با همه تلاش نتوانست آن را احیا کند.

«دنیا خانة من است» ـ درآمدی بر نوآوری‌های نیم

نیما، در همان حال که چشم اندازهای نویی را در شعر فارسی جستجو می‌کرد، به مثابه نظریه‌پرداز شعر، در کار آن بود که تئوری شعر خود را تدوین کند و ویژگی‌ها و رمز و راز آن را برای دیگران توضیح دهد. این جنبه از فعالیت‌های ادبی نیما را می‌توان از همان سال‌های آغازین کار شاعری‌اش، در نامه‌ها و یادداشت‌هایش پی‌گرفت.

نقش زبان, ارتباطات و فهم یکدیگر در بافتار تجدد و توسعه

پیشروان تجدد ایران رابطه میان مدرنیته و دولت ـ ملت و زبان ملی را خوب دریافته بودند ....تاکید آنان بر زبان ملی از ملاحظات عملی، از ملاحظاتی مانند دفاع از استقلال و یکپارچگی کشور در جهان استعماری، سیر کردن اکثریت گرسنه، و جلوگیری از مرگ و میر انبوه بر می‌خاست.

موسیقی برمسند هنر در دوران رضاشاه

اجباری كردن آموزش موسیقی در مدارس از اقدامات پراهمیت دورة رضاشاه است. این اقدام نه تنها از نظر اشاعه موسیقی و فرهنگ موسیقی اهمیت داشت که مهم‌تر از آن نقشی موثر در شكستن و از میان بردن تحقیر اجتماعی علیه موسیقی ایفاء کرد.

پاورقی نویسان عصر پهلوی ـیک مصاحبه اختصاصی (!) با حسینقلی مستعان در فبعد چهارم

اولاً باید بگویم که خود صادق هدایت هم یکی از پاورقی‌نویسان ایران بود. شاید این مطلب را خیلی‌ها ندانند. ولی معروف‌ترین اثر وی یعنی «بوف‌کور» اولین بار به صورت پاورقی در روزنامة «ایران» به مدیریت زین‌العابدین رهنما چاپ شد و اصولاً تصور اینکه پاورقی‌نویسی یعنی بنجل‌نویسی تصور بسیار غلطی است.

سالهای رضاشاهی ـ سالهای تحول ایران از عصری به عصر دیگر

تقریباً همه رجال فرهنگ و ادب عصر رضاشاهی که نسل کنونی ما با نامهایشان آشنا است، آثار خودشان را به تعبیر شما «در بستر شرایط اجتماعی ایجاد شده به دست رضاشاه و دولتمردان او» ارائه کردند، ولو آنهم که سنگ زیربنایی برخی از آنها در دوران پیش از رضاشاه نهاده شده بود. برخی از کتابهایی که در این سالها منتشر شدند یا برای انتشار بعدی آماده شدند از زمره بزرگترین آثار تحقیقی یا ادبی بودند که در ایران قرن بیستم نوشته شده‌اند و نظیر آنها را از لحاظ اهمیت در دوران پهلوی بعد از رضاشاه نیز نمی‌توان یافت.

سرچشمه‌های تدوین تاریخ ایران

بعضی‌ها می‌گویند، كسی حق واژه‌سازی ندارد. واژه‌ها را مردم و توده ایران می‌سازند و زبان همانی است كه ما با آن صحبت می‌كنیم و با آن می‌نویسیم و نیازی هم ندارد كه آنرا پالایش كنیم. من در پاسخ می‌گویم: پیش از فرهنگستان اول مردم به‌جای دادگستری، عدلیه و بجای شهرداری، بلدیه, بجای شهربانی, نظمیه و... می‌گفتند. در آنزمان زبان مردم چنین بود و كاملاً هم می‌فهمیدند و هنوز هم نسل قدیم خیلی راحت این واژه‌ها را می‌فهمد. ولی آیا امروز برای نسل جدید، عدلیه، بلدیه، نظمیه... اصطلاحات قابل فهم است؟ بسیاری از واژه‌های ناب فارسی كه جای آنها گذاشته شد رواج پیدا كرد. آیا این عمل به زبان فارسی ضرری زد؟ آیا زبان فارسی در اثر این واژه‌ها ناتوان‌تر شد؟ نه‌!

بخش‌هایی ازجستار: هنوز هیچ‌کس نیمارا به درستی نشناخته است(1)

نیما خطاب به آل‌احمد می‌گوید: اما من اینقدر در نتیجة سن زیاد خرفت و کودن شده‌ام که هر قدر شما استادی به خرج داده کشتن و کشته شدن را به من یاد بدهید، استادی شما به هدر رفته، البته یاد نخواهم گرفت. و چنین ادامه می دهد: «عقلی که یک مورچه به کار می‌برد و او را از گرداب می‌راند، به مراتب در نزد امثال ما ترجیح دارد بر عقل فیلسوف عالیمقامی که با عقل و فلسفه‌اش خودش و مردم را به گرداب می‌اندازد.»

محمود افشار و ایرانیزاسیون

دولت پهلوی در ایران پس از حمله اعراب، نخستین دولت كشور است كه بستگی ایلاتی ندارد. تاریخ ایران پس از فروپاشی امپراتوری ساسانی تا قدرت‌گیری دولت پهلوی، تاریخ مبارزات ایلات با یكدیگر بوده و دولت مركزی در تمام این دوره ماشین حفظ قدرت ایل غالب در مقابله با ایلات مغلوب بوده است.

کسروی و تاریخ نگاری انتقادی

كسروی به شش زبان تسلط دارد؛ فارسی، تركی، عربی، اسپرانتو، انگلیسی و پهلوی را خوب می‌داند. وی با ارمنی و سانسكریت هم آشناست. بعلاوه به چند نیم‌زبان و لهجه نیز مسلط است: گیلك و مازندرانی را می‌شناسد به لهجه‌هائی از تركی و عربی نیز آشناست.

دانشگاه تهران مرکز آزادی فکر بود

در این شماره که به فرهنگ و ادبیات دوره رضاشاه اختصاص یافته جای آن بود که به دانشگاه تهران هم می‌پرداختیم. برای اینکه دانشگاه تهران یکی از مهمترین اقدامات فرهنگی دوره رضاشاه به حساب می‌آید. این دانشگاه که دانشگاه مادر لقب گرفته، نهادی است که عظمت آن هنوز مانندی ندارد. بیشتر دانش و علم و فرهنگ ایران در دوره جدید مدیون این دانشگاه است و بیشتر بزرگان علم و فرهنگ ایران یا در این دانشگاه بوده‌اند یا در آن پرورش یافته‌اند.

پروین اعتصامی

چو آب روان، خوش كن این مرز و بگذر! تو مانند آبی، كه اكنون به جوئی!

کسی کو هوای فریدون کفنَد سر از بندف ضحاک بیرون کند

نوشین می‌گفت: از همان آغاز می‌بایست راه درست و دلخواه خود را بر می‌گزیدم ولی شور جوانی و سودای رهائی از «دیکتاتوری رضاشاه» و هنر را در خدمت خلق نهادن، برای خیال پردازانی مثل من، هدف ملّی و میهنی بود... خدمت واقعی، رها ساختن مردم از جهل و بی خبری و نادانی می‌بایست باشد و تئاتر, مدرسه‌ی مؤثری بود و دوران رضاشاه، میدان عمل در این زمینه‌ها تنگ نبود، امـّا همیشه به قول آلمانیهای شما، پس از حادثه آدمی هوشیار می‌شود.

نگاهی به تاریخ نمایش در ایران تا سال 1357

نكته‌ی قابل توجه در این دوره به بعد حضور زنان در عرصه‌ی تئاتر است كه با وجود مخالفت‌هایی كه از سوی قشریون مذهبی صورت می‌گرفت و با وجود تهدید و فشار، بدلیل عشقی كه به این حرفه داشتند، در این راه پای نهادند و ماندند. بخصوص نقش زنان ارمنی در تئاتر ایران، نقشی غیرقابل انكار و ستودنی است. از وارتو طریان تا مادام قسطاتیان، لرتا،، سیرانوش، ‌آرسنیان، مانولیان، آقابابیان... و همچنین زنان مسلمان‌زاده‌ای چون خانم چهر‌ه‌آزاد، عصمت صفوی... كه با هزار دشواری و با وجود فشار و توهین و تحقیر و فتوای ملایان، این راه را ادامه دادند.

در بارة تأسیس فرستندة رادیو در ایران

فرستندة رادیو در اواخر سلطنت رضاشاه تأسیس شد. برخلاف بسیاری از اقدامات عمرانی و اصلاحات انجام شده در دورة اقتدار رضاشاه كه ریشه در اندیشه و مطالبات جنبش مشروطیت داشتند، اما فكر تأسیس رادیو ظاهراً از اصل به دورة وی بازمیگردد.

سینمای ایران در دوران رضاشاه (شهریور1320 ـ اسفند 1299)

تاسیس یک سالن سینمای زنانه درتهران در سال 1296 احتمالا نزدیکترین رویداد سینمایی ایران به زمان کودتای رضاخان در سوم اسفند سال 1299 خورشیدی است. موسس این سالن سینما خانبابا معتضدی بود؛ همان مرد صاحب فنی که بعدها از اجلاس مجلس موسسان که در آذر1304 عنوان شاه ایران را به رضاخان داد و از مراسم تاجگذاری رضاشاه پهلوی در فروردین سال 1305 و بسیاری از دیگر رویدادهای دوران سلطنت او، از جمله گشایش راه‌آهن، فیلمبرداری کرد.

دوران رضاشاهی در آیئنه مطبوعات

از همان آغاز انتشار نخستین «کاغذ اخبار» یعنی از ابتدای بسته شدن نطفه‌های جنبش مشروطیت تا به امروز تاریخ روزنامه و روزنامه‌نگاری و رابطة آن با تحولات و بحرانهای اجتماعی هیچ‌گاه تاریخ یکدست و ساده‌ای نبوده است. از این رو قضاوت ساده و یکدست و یکپارچه در مورد آن نیز ناممکن است.

افسانه مجله‌ای یگانه

افسانه از آغاز دورة دوم به صورت منظم روزانه منتشر می‌شود. در روی جلد مجله این جمله داخل کادر به چشم می‌خورد: «این کتاب ماهی بیست جزوه همه روزه سوای جمعه و دوشنبه و ایام تعطیل منتشر می‌شود. هرکس پنج قران به مؤسسة خاور بفرستد 20 جزوه در یک ماه مرتباً فرستاده خواهد شد».

پژوهشگران معاصر ایران

روشنفکر روسی یا نوع روسی که مفهوم رایج روشنفکری دهه‌های بیست به بعد ایران بود، دارد از سکه می‌افتد. روشنفکر روسی، روشنفکری بود که همه چیز را از دید ایدئولوژیک می‌دید و طبعی به غایت دینی داشت هر چند خود را ضد مذهب می‌شمرد.

تحولات فرهنگی در یك نگاه ـ 1304 – 1320

دوره شانزده سالة پادشاهی رضاشاه حقیقتا دوره طلایی ایران به حساب می‌آید. اتفاقاتی كه در این دوره می‌افتد حیرت‌آور است. همه چیز زیر و رو می‌شود و ایران از یك كشور قرون وسطایی به درون تاریخ جدید پرتاب می‌شود. نگاهی به برخی اقدامات فرهنگی این دوره به صورت فهرست‌وار نشان می‌دهد كه چه دوره بزرگ و پر شتابی را پشت‌سر گذاشته‌ایم بی‌آنكه در بزرگی كارها و برجستگی اقدامات، دقیق شده باشیم.

رضا شاه: «تلاش» در راستای تاریخ‌نگاری بدون پیش‌داوری؟

نگاه غالب تاریخ کشورهای بزرگ، کشورهای دارنده مؤسسات معتبر علم تاریخ به اصلاح‌گران مستبد تاریخشان، نگاهی همه جانبه است که بالطبع نمی‌تواند یکسره مثبت یا یکسره منفی باشد.

صد سال کشاکش با تجدد ـ فصل ششم ـ گامهائی به‌پیش، گامهائی به‌پس ـ بخش سوم

عمده آن است که ما تجدد را، به زبان دیگر رویکرد به غرب، را همچون یک موضوع مرگ و زندگی بنگریم. پرسش ما می‌باید این باشد: برای ملت ما کدام یک مهم‌تر است، پهلوزدن با بالاترین سطح فرهنگ و زندگی که در جهان امروز می‌توان یافت، یا بالکانی کردن ایران به نام حفظ حقوق «ملت‌ها» و «ملیت‌ها» و قبیله‌ای کردن جامعه به نام برابری اقلیت‌های زبانی و هر چه بتوان گفت؟

کشف و پرورش استعدادها در دوره رضاشاه

چند سال پیش شاهرخ گلستان، همکار بی بی سی برنامه‌ای تهیه کرد که موضوع آن دلکش خواننده معروف رادیو بود که همین سال گذشته در تهران درگذشت. برنامه به مناسبت سفر خانم دلکش به لندن و اجرای کنسرتی وی تهیه شده بود. این برنامه اما به جهاتی ارزش‌هایی فراتر از معرفی بانو دلکش داشت که پس از سالها از سکوت بیرون می‌آمد.

علی دشتی

دشتی در حرفه روزنامه‌نگاری نخست در شهرهای شیراز و اصفهان و سپس در مقام ناشر هفته نامه «ستاره ایران» در تهران مشغول به کار گشت. در همین زمان بود که او به عنوان یکی از منتقدین قرارداد ۱۹۱۹ میلادی، نخستین امکان را برای فعالیت در زمینه سیاست بدست آورد، که سرانجام منجر به بازداشت او گشت.

چهره ها

آنچه در این دفتر گرد آمده، تلاشی است در توضیح و روشنگری در بارة واقعیتی تاریخی و مروری بر وجود عینی و پر ثمر جریان اندیشه و روشنفكری در دورة رضاشاهی و رابطة این جریان با اقتدار سیاسی.