آنگاه که رودخانة تاریخ به دریای پیشرفت برسد! نقدها و پاسخها در گفتگو با داریوش همایون

تلاش ـ در توصیف وضعیت خود هنگام آغاز زندگی در تبعید، از مخالفت‌ها و دشمنی‌های همه‌گیر علیه خود سخن گفته‌اید؛ اینكه در آن زمان “در اوج عدم محبوبیت ملی”تان بودید و به دشمنانتان حق می‌دادید كه “كارتان را تمام شده” بپندارند. تغییر آن وضعیت را ظاهراً چنان سخت و دور از تصور می‌دیدید كه خوشبینی معروفتان تا “امید به كار كوچكی در گوشة گمنامی” كاهش یافته بود.
امروز چه؟ پس از گذشت دو دهه از آن سال‌ها، در یك ارزیابی دوباره وضعیت خود را چگونه می‌بینید؟

همایون ــ با همه تصور تیره (و درستی) که از موقعیتم در آن سالها داشتم “خوشبینی معروف” رهایم نکرده بود. من به موقعیت همه دیگران، از جمله پیروزمندان انقلاب، می نگریستم و جملگی را در ورشکستگی تاریخی می دیدم. انقلابی که مرا به آن پائین ترین ها برده بود زمین را زیرپای همه آنها خالی کرده بود. دشمنان فراوان من وضعی نومید کننده داشتند و خودشان نمی دانستند. من آینده را با خود می دیدم زیرا بجای هدر دادن خود در جنگیدن نبردهای دیروز، می خواستم گذشته و اکنون را از ریشه ــ تا آنجا که بتوانم ــ دگرگون کنم. امروز در مراحل پایانی زندگی، دشمنان من کمتر شده اند و آنها که در زندگی یا در میدان مانده اند، باز از نظر تاریخی، وضعی به مراتب بد تر دارند. جامعه ایرانی از نظر دگرگشت فکری و تغییر “پارادیم” ها رو به آینده ای حرکت می کند که آرزوی من بوده است. برای نخستین بار احساس می کنم که در اقلیت نیستم. دیگر شنا برخلاف جریان آب نیست.
درباره محبوبیت زیاد نمی دانم. محبوبیت به روابط عمومی بستگی زیاد دارد و در جامعه ما که اصول و نهادها سراسر زیر سایه روابط شخصی است نقش روابط عمومی که هیچگاه نقطه قوت من نبوده بر جسته تر است. من هیچ کوششی برای نزدیک تر شدن و در دسترس تر بودن نمی کنم و هر چه می گذرد فشار زمان و سالها و زندگی که سر در پیم گذاشته است دور ترم می کند. تنها امیدم این است که دوستان و کسانم با تفاهم به وضع من بنگرند. همین اندازه می توانم بگویم دیگر در اوج عدم محبوبیت ملی نیستم. ولی مهم تراین است که نشانه های اشتباه ناپذیر دگرگونی فرهنگی و سیاسی را در جهتی که به صلاح مردم ایران است می بینم. همین سبب شده است که در این دو دهه به بیشتر دشمنان سیاسیم به چشم قربانیان نگریسته ام. آنها دشمنان من بوده اند ولی من تنها، مخالفشان بوده ام. شاید بسیار بهتر می بود که پانزده سالی وقتم به آن دشمنیها که اساسا به سبب گذشته من در کسان برانگیخته شده بود نمی گذشت. ولی آن دشمنیها و واکنش من به آنها در آنچه بدان دست یافته ام تعیین کننده بوده است. موقعیتها و برخوردهای سخت اثرگذار ترند؛ با طبیعت دراماتیک من هم سازگاری بیشتر دارند. در چنان موقعیتهائی است که سرمشق ها پدید می آیند وکار خود را بهتر انجام می دهند.

تلاش ـ كار تهیة ویژه‌نامه‌ای در مورد 60 سال حضور شما در عرصة سیاست و روزنامه‌نگاری فرصتی بود برای نظرخواهی از چهره‌ها، شخصیت‌ها و فعالین گذشته و امروز و از جبهه‌ها و جناح‌های گوناگون سیاسی ـ فكری. نظرات ارائه شده در این دفتر در كنار هم و در یك ارزیابی كلی، مجموعه‌ای است كه از احترام وافر به شما و ارزشگزاری قدرشناسانه نسبت به تلاشهای بی‌وقفه‌تان در زمینه‌های گوناگون زندگی اجتماعی حكایت می‌كنند. حتی انتقادها به برخی تصمیمات و اقدامات با زبانی احترام‌آمیز و سرشار از سعی برای دیدن و درك موقعیت آن تصمیم یا اقدام از نگاه شما، طرح شده‌اند. اغراق نخواهد بود، اگر گفته شود؛ هم‌نظری در مورد جایگاه برجستة شما در عرصة سیاست، نظر و روزنامه‌نگاری از نادر توافقهایی است كه در این سال‌ها میان جبهه‌های مختلف حاصل شده است، حتی در میان كسانی‌كه در دو دهة پیش در صف مخالفین شما قرار داشتند.
این تغییر نگاه به خود را حاصل چه می‌دانید؟ حاصل دو دهه و اندی فعالیت بدون وقفه در میدان مبارزه برای دمكراسی؟ حاصل نقدهایی كه به صراحت در مورد كاستییهای دوران گذشته نموده‌اید؟ و یا ریشه در تغییر و نزدیكی نگاه نیروهای روشنفكری ـ سیاسی به ارزش‌های بنیادین، ضرورت‌های ساختن یك جامعة نو نسبت به تغییر مفهوم سیاست و... می‌دانید؟

همایون ــ به نظر می رسد همه اینها که شمرده اید. مبارزه بهرحال از چشم دوست و دشمن دور نمی ماند و در قحط سال سیاسی ما ارزش خود را دارد. کارکردن برای دمکراسی و بیش از آن، دمکرات بودن در عمل، بویژه دربرابر مخالف در جامعه ای که بسیاری از روشنفکرانش نیز نه چندان پایبندی بدان دارند نه حتا تصور جامعی، بر همه ما فریضه ای است. ارزیابی دوباره کارکردها و دوران خود و نگرش انتقادی، به معنی واقعگرایانه، از رژیم پیشین از آنجا که در ایران کمتر معمول است برایم دوستان زیاد و دشمنان بسیار بیشتر فراهم کرده است ولی این کار می باید از جائی آغاز می شد و من پشیمان نیستم که از آغاز کنندگان بوده ام. چنان دوره تعیین کننده ای را در تاریخ ایران نمی توان تنها از پشت منشور شاهپرستان یا دشمنان وجودی پادشاهی دید. اصرار من بر قرار گرفتن گفتمان توسعه در مرکز اندیشه سیاسی ایران بجای کشاکش بر سر شکل حکومت یا تاریخ گذشته همروزگار، که دلمشغولی من در بیشتر زندگی بوده است، مسلما نقش مهمی در نزدیک کردن نظرگاههای ما داشته است.
ولی شاید بیش از همه دگرگونی هائی که در خود من روی داده به این تغییر تصویر ذهنی کمک کرده باشد. ما همه زیر ضربه انقلاب و این بیست و پنج ساله فاجعه آمیز به درجاتی دگرگون شده ایم. من کوشیده ام هر چه بیشتر از پاره ای جنبه های ناستوده تر اندیشه و رفتارم فاصله بگیرم. در گذشته دشمنیها و مخالفتهای ما بیشتر از سر نافهمی بود. ملتی که عادت به ژرف رفتن در هیچ موضوعی نداشت و روشنفکرانش بجای اندیشیدن، به بازاریابی سرگرم بودند، در متن یک سیاست واژگونه و بی اندام، روی شعار و هیاهو عمل می کرد. در سالهای پیش از انقلاب چند بیتی از مثنوی: “ماند احوالت بدان طرفه مگس / کاو همی پنداشت خود را هست کس ...” ورد زبان من بود و تصویر درستی از فضای روشنفکری و فرهنگی زمان. استثناها را می دیدم که مانند قله های پوشیده در ابر، از چشمها نهان بودند؛ ولی در سیاست و روزنامه نگاری، و قلمرو فرهنگ در معنای خاص، دکانداران به چشم می خوردند و کارها را می گرداندند. پس از انقلاب در بیرون، تا بیش از یک دهه همان روحیه بود که با شکست و تبعید و ریشه کنی آغشته شده بود و معایب را برجسته تر می کرد.
زندگی “در اعماق” (نام کتابی دردمند و احساساتی است از اسکار وایلد که پس از ویرانی زندگیش در آخرین فرصت پیش از مرگ نوشت) اندازه مگسی را که خود من نیز بودم برمن آشکار گردانید. ما همه در شهر کوران پادشاه می بودیم و هنوز بیشتر، هستیم. شکستن و کوچک شدن همه بتهای ایرانیان از چپ و راست و مذهبی، و آشنائی بیشتر با جهان پهناوری که ما از سوراخ کلید تاریکخانه های خود تماشایش می کردیم نظر عموم ما را به یکدیگر عوض کرده است. “در اعماق” به من تفاهم، حتا همدردی، نسبت به دشمنان سیاسی ام آموخت. بیشتری از آنها، کسانی که اشکال در عقایدشان به مشکلات بزرگ در کاراکتر ربطی ندارد، نیز این حالات را تجربه کرده اند. ما مگر سنگ باشیم که هنوز در جهان بیست و پنج و پنجاه سال پیش بسر بریم. از این سنگها البته همچنان در هر گوشه هستند، سنگهای خزه بسته و پوک که زمانشان پیش از زندگی شان بسر آمده است.
اما مفهوم سیاست برای ماکمترین تغییر را کرده است. می دانم که تلاش من برای آنکه سیاست را به مفهوم ارسطوئی آن نزدیک کنیم جنبه آرمانی دارد و هنوز از دسترس بیرون است. سیاست اساسا برای ما قدرت است و قدرت به خودی خود ارزش دارد. من چندان خوشبین نیستم که بیشترین همرائی های ما، دمی هم نزدیک شدن به قدرت را تاب آورد؛ و تردید دارم که همه شکستها ما را فروتن تر کرده باشد. به نظرم نمی رسد که از توانائی محدودمان برای رساندن جامعه به جائی که می خواهیم آگاهی کافی داشته باشیم. سیاست به معنی زیستن در فضیلت، در “شهر خوب” از تصور ایرانی بیرون است و می باید با آموزاندن و به نیروی سرمشق با آن آشنایش کرد. ولی باز هم از مرحله آشنائی چندان بالا تر نخواهد رفت. در نوشتن قانون اساسی آینده ایران “نگرش تراژیک” پدران استقلال امریکا را می باید تا پایانش برد: بدبینی محض به طبیعت بشری که ماهی ای است که در کمترین زمان از سر و دم “گنده می گردد.”
دوران انقلاب و جمهوری اسلامی به ایرانیان نشان داد که هیچ چیز را مسلم نمی توان گرفت. رودخانه تاریخ یک مسیر ندارد و در هر سو روان است ولی سرانجام به دریای پیشرفت می رسد و آن را بزرگتر می کند. انسان می باید رو به آن دریای پیشرفت، استوار برود. رودخانه، گاه با تاخیر صد ها سال، به او باز خواهد گذشت. از تاخیر نیز، هرچند باشد، باکی نیست. وجود تاریخی انسان، انسانیت، مهم تر است.

تلاش ـ همانگونه كه انتظار می‌رفت، این دفتر تنها حامل پیام احترام و قدردانی نیست. برخی نظرات و سخنان حاوی انتقادهایی هستند كه از زاویه تعمیق بحث بر سر مفاهیم سیاسی پراهمیت‌اند. انگیزه این گفتگو نیز طرح این نقدها و شنیدن نقطه نظرات شما در برابر آنهاست.
ابتدا می‌پردازیم به یكی از پایدارترین نظرگاه‌های شما در خلال چندین دهه، از قبل از انقلاب اسلامی تا به امروز، یعنی امر توسعه و رشد كشور. منتقدین شما در این زمینه عمدتاً‌ به دو گروه تقسیم می‌شوند؛ گروهی كه به مراحل مختلف زمانی توسعه باور نداشته، جدایی میان عرصه‌های گوناگون توسعه را ناممكن می‌داند و به توسعه به عنوان فرآیندی یكپارچه در همه عرصه‌ها می‌نگرد و رشد و توسعه “واقعی” در یك جامعه را موكول به تغییرات بهم پیوسته، همزمان و موازی ساختاری، اجتماعی، اقتصادی، آموزشی و سیاسی می‌سازد. از نظر این گروه دفاع شما از نظام گذشته و پادشاهان پهلوی با استناد به اقدامات اصلاحی و در خدمت توسعه كشور، حامل یك جانبه‌نگری بوده و در نظام ارزشی شما در این دوره امر گشایش سیاسی جامعه جایگاه چندانی نداشته است و آنچه امروز در دفاع از آزادی و دمكراسی می‌گوئید. در اثر رسیدن به شكست دیدگاه‌های گذشته‌تان است.
از نظر شما درك این گروه از مفهوم توسعه تا چه میزان با واقعیتها همخوانی دارد؟

همایون ــ توسعه فرایندی یکپارچه است بدین معنی که تنها با دربر گرفتن همه زمینه های زندگی ملی موفق می شود؛ ولی نه لازم است و نه امکان دارد همزمان باشد. جامعه توسعه نیافته بنا برتعریف، زیر ساختهای اداری و فرهنگی و اقتصادی و روحیه و فرهنگ لازم برای رساندن توده های مردم خود را به سطح زندگی زمانه ندارد. ما هنگامی که از اسباب و فرهنگ توسعه سخن می گویم به دگرگونی های ژرف در اندیشه و نهادها و روابط توجه داریم که یکشبه روی نمی دهند و مقدمات بسیار ــ پیش از همه نهادهائی که به توسعه کمک کند ــ می خواهند. پیشرفت در همه این جبهه ها همزمان و به یک اندازه، تنها در آزمایشگاه ذهن روشنفکران آرمان اندیشی امکان دارد که از کارکرد قدرت و شکنندگی و برگشت پذیری فرایند توسعه آگاهی درستی ندارند. توسعه یک فرایند ارگانیک یا خودبخود نیست و خواست و اندیشه مردمان در آن مداخله می کند و به همین دلیل صورتها و مراحل گوناگون به خود می گیرد که به معنی همه گونه ناهمزمانی و کژ و مژ شدن و آزمون و خطا و حتا ارتجاع و پیش بسوی گذشته است.
در تاریخ یک نمونه توسعه همزمان نمی توان یافت یا من سراغ ندارم. ”ارگانیک” ترین و “خودبخود” ترین نمونه های توسعه به مفهوم مدرن آن در اروپا سرگرفت که فرایندی چند صد ساله بود و در آن، گاه عامل اقتصادی و گاه کم یا زیاد شدن قدرت حکومت دست بالا را داشت ولی نیروی برانگیزاننده اش نهادهای دولت- ملت مدرن بود که از نخستین هزاره مسیحی شکل می گرفت و توپخانه باره کوب در آن نقشی بسیار بیش از مشارکت عمومی داشت. آنچه از توسعه سیاسی در آن نخستین مراحل می توان گفت احترام حق مالکیت و “پیکر” انسان بود که مصادره اموال و بازداشتهای خود سرانه را غیر قانونی می کرد و هر دو به ماگنا کارتای انگلستان سده سیزدهم بر می گردد که سرآغاز توسعه اقتصادی آن کشور بود ــ نخستین نمونه در جهان مدرن. آزادیهای سیاسی بسیار دیرتر از جا افتادن حکومتهای مرکزی و گسترش اقتدار حکومت به سراسر قلمرو، و حق الهی پادشاهان که در سده هفدهم بر سلطنت مطلقه در اروپا، حتا انگستان افزوده شد، وتحولات آموزشی و انقلاب صنعتی آمد ( بطور گسترده در سده های نوزده و بیست.)
دیر پیوستگان به کاروان توسعه، روسیه و پروس و ژاپن و عثمانی و مصر و ایران و چین و دیگران، همه از مراحل ناهماهنگ و نا همزمان گذشتند و پاره ای هنوز در آن به گل نشسته اند. در ایران با توجه به فراهم نبودن هیچیک از اسباب توسعه در آغاز سده بیستم، جز رضا شاه هیچ راه حل دیگری نمی بود. در دو دهه نخستین محمد رضا شاه نیز اوضاع و احوال سیاسی برای از سرگرفتن نوسازندگی کشور مساعد نشد. منتقدان همین بس که به آنچه پس از رضا شاه و محمد رضا شاه برسر طرح توسعه ایران آمد بنگرند. پیش از آن را که اصلا متذکر نمی شوند. این نگرش به توسعه دنبال طرز تفکر عمومی “ملیون” است که پنجاه سالی خود را در فرمول انتخابات آزاد بجای همه چیز زندانی کردند.

تلاش ـ گروه دیگر در حالیكه به مراحلی از رشد و توسعه كشور و برداشتن گامهای اساسی در دوران رضا شاه قائل است و فراروئیدن جامعه‌ای با ساختاری نوین از دل جامعه‌ای سنتی را مدیون اصلاحات انجام شده در آن زمان می‌داند، اما انتقال همین نگاه به دورة محمدرضا شاه توسط شما را نادرست ارزیابی می‌كند. از نظر این گروه پس از قوام یافتن مجلس و پشت سرگذاردن چندین دورة قانونگزاری، تشكیل دادگستری و استقرار نظام قضایی جدید، وجود قانون اساسی و قوانین مدنی، تولد و نضج نظام آموزشی مدرن، پیدایش صنایع و حضور طبقات جدید و... درعملً‌ زمینه را برای توسعه سیاسی آماده كرده بود و می بایست گشایش فضای سیاسی و امكان مداخله مردم در سرنوشت خویش نیز تحقق می‌پذیرفت. اما مقاومت دستگاه حاكم در زمان پهلوی دوم در برابر این ضرورت عملاً‌ ضربة گرانی بود كه به كشور و آیندة آن وارد شد و زمینه را برای انحراف و انحرافهای بعدی آماده ساخت. در مورد این نگاه به تحولات
ایران چه نظری دارید؟

همایون ــ در پادشاهی محمد رضا شاه فرصتهای گرانبهائی برای رسیدن به توسعه هماهنگ، نه همزمان، از دست رفت. او بی دشواری می توانست از دهه چهل/ شصت فضای سیاست را به تدریج بگشاید و طبقه متوسطی را که بیش از همه پرورده سیاستهای خود او بودند در تصمیم گیری و اداره کشور انباز کند و آنچه را که در پایان با درخواست و لابه به مردم تقدیم می کرد از موضع قدرت و در میان هلهله عمومی به آنها بدهد. دهه چهل بهترین دوران پادشاهی اش بشمار می رفت و چه پادشاهی و چه امنیت ملی ایران با هیچ خطر جدی روبرو نمی بود. خود من از همان زمان به ضرورت دمکراتیک کردن حکومت پی بردم و مقالاتی در اطلاعات نوشتم. تاکید من بر توسعه سیاسی ایران که عنوان گفتاری است که در کنفرانسی در هاروارد (1965) ایراد کردم به مدتها پیش از “شکست دیدگاه های گذشته” ام بر می گردد.
با اینهمه گناه را تنها به اقتدارجوئی محمد رضا شاه نباید بست که در اواخر از توانائی او و طاقت مردم گذشت. فضای نا سالم سیاسی، و روانشناسی طرفهای پیکار قدرت نیز از عواملی بود که نگذاشت ایران به یک نظام پادشاهی مشروطه تحول یابد؛ و کامیابی مایه ویرانی شد. منتقدان به حق بر کاستیها و گرایشهای غیر دمکراتیک پادشاهی محمد رضا شاه اشاره می کنند. ولی با همه قدرتی که به سالیان دراز در دستهای او جمع شد محمد رضا شاه در “وایو” (برگرفته از پهلوی، که بجای آن خلاء بکار می برند و برخی تهیگی راپیشنهاد کرده اند) عمل نمی کرد. دربرابر او مخالفانی صف کشیده بودند بهمان اندازه آشتی ناپذیر. رسیدن به همرائی در آن دوران با توجه به طبیعت دشمنانه مبارزه سیاسی ناممکن بود و محمد رضا شاه دست کم در آغاز دهه چهل (شمسی) کوششی برای رسیدن به آن کرد که من خود از نزدیک شاهدش بودم و خلیل ملکی به تفصیل نوشته است.
نیروهای مخالف نه تنها به پیشنهادش بی اعتنائی نمودند بلکه پس از اعلام برنامه اصلاحات اجتماعی او که از هر نظر پیشرو و به سود فرایند دمکراتیک بود به مبارزه فعال دست زدند، چنانکه دانشگاه تهران، پایگاه قدرت جبهه ملی، پرچمدار مبارزه با اصلاحات ارضی شد و کار به زدو خورد دانشجویان با روستائیان کشید که در تاریخ جنبشهای دانشجوئی همان اندازه بیمانند است که انقلاب اسلامی به رهبری روشنفکران ملی و مارکسیست لنینیست. از آن بدتر هنگامی که خمینی و آخوندها برضد اصلاحات ارضی و حق رای زنان شوریدند چنان از پشتیبانی مخالفان چپ و ملی برخوردار شدند که اگر بجای علم، امثال ازهاری و شریف امامی برسر کار می بودند و شورش بجای سه روز به سه ماه کشیده بود، انقلاب اسلامی همانگاه پیروز شده بود.
پس از چنین تجربه هائی، محمد رضا شاه از پدید آمدن هر مرکز قدرتی جلوگیری کرد و مخالفان بی مسئولیت و نا آگاه خود را هرچه خوارتر شمرد و سرانجام در توهم شکست ناپذیری و خدایگانی، فرایافت خودی و غیر خودی را وارد سیاست ایران، و به مخالفان اصول حزب خود پیشنهاد کرد که اگر نمی خواهند، گذرنامه هاشان حاضر است. پیش از او انقلاب مشروطه جنگ سیاسی ایدئولوژیک را بجای جنگ مذهبی و با همان روحیه به سیاست مدرن شده ایران داده بود؛ رضا شاه در برابر فعالیتهای کمینترن در ایران و فشارهای اقتصادی شوروی، با غیر قانونی کردن فعالیتهای اشتراکی، ایرانیان را با جرم سیاسی آشنا کرده بود؛ مصدق مخالفت را با خیانت و مزدوری بیگانه یکی شمرده بود، و دیگر تنها نوبت آخوندها بود که جرم سیاسی، و مخالفت به عنوان خیانت، و غیر خودی به عنوان دشمن را تا خون آشامی و ابتذال خود برسانند.
در ایران دهه های چهل و پنجاه/شصت و هفتاد هیچ نیروی مخالفی نبود که کمتر از محمد رضا شاه به همه یا هیچ بیندیشد و از جنگ کلی total war سیاسی ــ و برای گروههائی، مسلحانه ــ پائین بیاید. تنها حکومت نبود که فرصتها را از دست داد ، همچنانکه تنها حکومت نبود که جنگ را به آخوندها باخت. ایران دو دهه آخری پیش از انقلاب به هیچ روی بر اصلاحات، از جمله سیاسی، بسته نبود ــ بهترین نشانه اش در 1357 که پادشاه فرمانده و خدایگان از مردم می خواست مهلت بدهند تا انقلابشان را به نتیجه برساند و دربدر دنبال کسی می گشت که او را از بار حکومت آزاد کند. من تردید ندارم که یک نیروی مخالف ــ نه ملی مذهبی، و ملی چاکر مذهبی، و چپ توتالیتر ــ که بیش از مخالفت چیزی در چنته می داشت می توانست پیش از انقلاب، دستگاه حکومتی و سیاستهای از نفس افتاده مردی به پایان رسیده را کنار بزند و به یک فشارایران را به راه دمکراسی بیندازد. آن فشار وارد شد و لی با چه پیامی و با چه رهبری.

تلاش ـ این بحث بدنبال خود ضرورت حضور و مشاركت مردم را در تكامل روند رشد و توسعه و به منظور تغییر فرهنگ و عادات اجتماعی، پیش می‌آورد. بدون دخالت مردم در این پروسه عملاً اقدامات و قوانین اصلاحی از سوی روشنفكران به هدیه‌ای بی قدر تعبیر شده یا تحمیلی محسوب می‌شدند. همساز كردن ارادة مردم و ارادة حكومت در پیشبرد اصلاحات چگونه می‌بایست متحقق می‌شد؟
می‌دانیم پیشبرد و تحقق آنچه بعنوان قوانین یا اصلاحات از سوی دولت به جامعه اعطاء می‌شود مشروط به قبول عمومی است. اما ضامن این پذیرش، عمل آگاهانه روشنفكران و سرآمدن جامعه است یا بقول خانم امیرشاهی‌ “بسته به همت و غیرت” آنهاست. اما آنچه از مواضع این نیروها در خاطره‌ها مانده است، بویژه برای نسلی كه در فاصله یكی دو دهة بعد با مسائل اجتماعی آشنا و درگیر شد، بیشتر موضع مخاصمت، مخالفت و حداكثر سكوت در برابر اصلاحات انجام شده بود. صفوف نیروهای فعال و مخالف مذهبی، ملی یا ماركسیست نه از طریق قبول یا رد این اصلاحات بلكه تنها در تفاوت راه و روش پیشبرد مخالفتشان قابل تفكیك از هم بود.
شكستن چنین صف گسترده‌ای از مخالفت برای طرفداران اصلاحات یك ضرورت حیاتی بود. آیا اصلاً اقدامی در این زمینه صورت گرفت؟

همایون ــ محمد رضا شاه دوست داشت مانند خسرو انوشیروان باشد و چنان نامی بیابد. او خطاب مشهورش را به کورش کرد ولی الگویش انوشیروان دادگر می بود: اصلاحات به صورت عطیه شاهانه. هیچ بدش نمی آمد که هر خانواده ایرانی بر سر سفره رنگینش سپاس او را بگذارد. از ناهنگامی این تصورات باستانی و ناسازی آن جامه بر اندام، بیخبر بود و هرچه گذشت و روزگار بهتر شد بیخبر تر افتاد. نوسازندگی modernization با روحیه قرون وسطائی، بلکه باستانی، تضادی بود که به اندیشه اش نیز نمی آمد. (هنوز کسانی را در اینجا و آنجا می بینیم که چشم به کورش ومهستان اشکانی، نسخه دمکراسی ایرانی و توسعه خسروانی می نویسند.) در اینکه او دربیشتر سومین دوره پادشاهی اش (1340-57/1961-79) از محبوبیت گسترده ملی برخوردار بود تردید نمی توان کرد. من بارها در سفرها به شهرهای گوناگون، شادی خودجوش مردمان را از دیدار شاه و شهبانو به چشم دیدم. آن محبوبیت و کامیابی های پیاپی در درون و بیرون ــ کامیابی هائی که امروز برای ایرانیان رویای حسرت آمیزی است ــ “پارادیم” انوشیروان را در او نیرومند تر کرد. ولی اگر انوشیروان در رویکردی غیر”تیپیک” به کبریا hubris نیفتاد. محمد رضا شاه به آسانی تسلیم این عیب ملی شد و دشمنان خطرناکی در هر جا برای خود تراشید. از آن بد تر دیگر گوش خود را بر هر توصیه و پیشنهاد و راه حل جز مطابق میلش بست و آنقدر بست که پنج ماهی، تا از ایران برای همیشه برود، به هر توصیه و پیشنهاد هر چه ابلهانه و از سوی مردمان هر چه ناشایست گوش فرا داد. در او این دگرگونی های فاحش رفتاری به آسانی پیش می آمد.
اگر آنهمه هر پیشرفت و بهبود کم اهمیتی را به نام شاهنشاه قلمداد نمی کردند و اجازه می دادند مردم نیز سهمی داشته باشند از قدر پادشاه کم نمی شد و مردم بیشتر نیروی خود را پشت اصلاحات می گذاشتند. اما عطایای شاهانه بجای آنکه حق شناسی مردم را برانگیزد حالت سهم نفت گرفت، عبارت گویائی که در آن زمان برسر زبانها بود. بهبود شرایط مادی به افزایش انتظارات چه در جبهه اقتصاد و چه در سیاست انجامید که رژیم پادشاهی یا نمی خواست یا نمی توانست برآورد.
از سوی دیگر چنانکه اشاره کردم یک موقعیت را همه طرفهای درگیر، هر کدام به سهم خود، پدید می آورند. با جبهه ملی که نه حاضر بود تشکیلات بدهد، حتا وقتی می توانست، نه یک برنامه عمل جز نه گفتن و کناری نشستن و حد اکثر دانشجویان دانشگاه تهران را شوراندن می داشت؛ با چپگرایانی که تازه اگر از مسکو می بریدند ایران را محکوم به الگوی چین مائو و کوبا وآلبانی می خواستند، و برای آزادی میهن فلسطینی قربانی می دادند؛ و مذهبیانی که حکومت اسلامی را آرزو می کردند چه پشتیبانی از برنامه اصلاحی، هر برنامه اصلاحی را می شد انتظار کشید؟ توسعه اقتصادی و اجتماعی ایران که با شتابگیری چشمگیرش زمینه را برای توسعه سیاسی آماده می کرد برای آن مخالفان نه واقعیت و نه ارزشی می داشت. هیچ نمی توان اطمینان داشت که اگر حکومت پادشاهی نزدیک شدن به مخالفان را با جدیت بیشتری نیز دنبال می کرد به جائی می رسید در هر صورت خریدن پاره ای عناصر مخالف و باج دادن به پاره ای دیگر، بیشترینه ای بود که از آن برآمدند.

تلاش ـ آیا از سوی مخالفینی كه مخالفتشان با رژیم، ایدئولوژیك نبود، گامی موثر و مثبت در جهت تقویت پروسه اصلاحات برداشته شد؟

همایون ــ جز مخالفان فعال که تا بلند شدن ستاره خمینی (که خود با کوتاه آمدن شاه رابطه مستقیم داشت) اقلیت کوچکی بودند طبقه متوسط درس خوانده و مرفه ایران، سخت در بخشهای خصوصی و دولتی درگیر ثروتمند تر کردن خود و کشور می بود و دمی از انتقاد و مخالفت زبانی شاه و حکومت نمی ایستاد. آن طبقه متوسط به حق از نامتناسب بودن سهم خود در سیاستگزاری ــ نزدیک به هیچ ــ با نقشی که در سازندگیها داشت ــ به تندی از مخالفت غیر فعال آن پانزده ساله به مبارز انقلابی خون به چهره دویدة نیمه دوم سال انقلاب در آمد. دانشجویان بیشتری دربست مخالف بودند و فرایند اصلاحات، بیرون از حوزه توجهشان می بود. پیشرفت ها را می دیدند ولی با زدن چند انگ “وارداتی و مونتاژ و امپریالیستی” به آسانی از آن، و از هر مسئلهء نیازمند اندکی تفکر، می گذشتند. با آنکه از “روشنفکران” جامعه بشمار می آمدند رفتارشان تفاوتی با توده عوامی که از سده هژدهم پیاده نظام انقلابات ایدئولوژیک (شامل هیتلر و خمینی) بوده اند نداشت. آنها پس از زنانی که ارتجاع مذهبی و حجاب ننگ آور را نشانه بیداری سیاسی شمردند بزرگترین قربانیان انقلاب شدند. عیب اصلاحات به صورت عطیه شاهانه آن بود که دیگر عملا دیده نمی شد. حتا مردمی که به شمار فزاینده از آن برخوردار می بودند قدرش را نمی گزاردند.
ولی از همه اینها گذشته آن طبقه متوسط در آفرینشگری و فرهنگ گستری خود، در ساختن کشوری که تا پیش از آن به چنان پایه ای نرسید و پس از آن نتوانست در همان جا بماند، و در جوشش سیاسی و فرهنگی اش قهرمان واقعی آن سالها می بو دــ هر چه هم می کوشیدند همه چیز را در پوشش شاهنشاهی بپوشانند. همان طبقه متوسط است که امروز نمی گذارد عنصر عربی، ایران را فرو گیرد و یک فولکلور مذهبی که صدها سال جلو پیشرفت را سد کرده است و اصلا خویشکاری اش همین است، ایران را به قرون وسطا برگرداند.

تلاش ـ قبول پست وزارت در دولت جمشید آموزگار به سرچشمة انتقادهای بسیاری از شما بدل گردید. مخالفان كه جای خود دارند، حتی بسیاری از میان دوستانتان همواره به این سرچشمه بازمی‌گردند. با اینكه این دوره تنها یك سال ونیم بطول انجامید، اما وزن آن بنظر می‌رسد از تمام دوران پادشاهی خاندان پهلوی و دفاع شما از این نظام كمتر نباشد.
از وجوه پیش پا افتاده انتقادهایی نظیر “قدرت طلبی” یا “جاه طلبی” كه به قول خود شما بیشتر بیانگر نگرش معیوب ما به قدرت است كه بگذریم، عده‌ بسیاری معتقدند؛ ساختار حكومت و مناسبات درونی صاحبان قدرت بنوعی نبود كه شما بتوانید كار مثبتی از پیش برید. شما خود نیز در مورد این تجربة یكسال و نیمه گفته‌اید: “هیچ كاری به دلخواه خود نتوانستم انجام دهم”. آیا چنین نتیجه‌ای را نمی‌شد از قبل و از تجربة كسانی گرفت كه در دستگاه قبول مسئولیت كرده و كاری از پیش نبرده بودند؟

همایون ــ برای کسی که تقریبا در همه دوران فعالیت سیاسی خود از کارکردن از درون نظام برای اصلاح آن دفاع می کرد، راه یافتن به هسته درونی قدرت نه نا منتظر می بود نه جای انتقاد می گذارد. این یک رهیافت آگاهانه و عمدی بود که من در همان گفتار هاروارد از آن با اصطلاح جنگ چریکی سیاسی یاد کرده بودم. تا مدتها این استراتژی جنگ چریکی را در روزنامه نگاری عمل کردم ولی زمانی رسید که نابسندگی اش، بیش از آن بر من آشکار شد که در آن جبهه ادامه اش دهم. جنگ چریکی در روزنامه ها لازم و سودمند می بود و در “آیندگان” با بهترین نویسندگان و روزنامه نگارانی که احتمالا هیچ روزنامه فارسی زبان از آن درنگذشته است، ادامه می یافت. من بیشتر کار خود را در آن جبهه انجام یافته می دیدم و می توانستم به جبهه دیگر و بی تردید مهمتر سیاستگزاری و اجرا بپردازم.
کار عملی برای من بیش از آنکه از اشتغال همیشگی ام به نویسندگی بر می آید اهمیت دارد. من برای عمل و در عمل می اندیشم. اگر شناخت مسائل و یافتن راه حل ها در میان نباشد ترجیح می دهم بخوانم و مصرف کننده فرهنگی باشم. اینکه در آن دو سه ساله آخری به سیاست در بالا ترین سطحی که برایم فراهم بود پرداختم از سر قدرت طلبی صرف نبود (کیست از میان ملامتگران که قدرت نخواهد؟) زیرا از آغاز دهه چهل در مسیر راه یافتن به “هیئت حاکمه” بودم. جهانگیر تفضلی که یک سالی در “ایران ما”ی او می نوشتم (1334-1335) و راه یافتن به هیئت حاکمه سودای بزرگش بود همیشه می گفت که من به هیئت حاکمه خواهم رفت. پیش از رفتن به حزب رستاخیز سه بار از فرصتی که برایم پیش آمده بود چشم پوشیده بودم (ملامتگران از چند فرصت چشم می پوشیدند؟)
کار کردن از درون نظام از سه پیش فرض بر می خاست. نخست، سیاست قلمرو کمبود است (ریمون آرون) چنانکه اقتصاد نیز. می بآید در پی بهترین راه عملی بود، نه راه حل آرمانی. آرمان را می باید به عنوان انرژی دهنده و همچون چراغی که راه را روشن می کند نگه داشت ولی ذهن فعال می باید پیوسته در پی آشتی دادن آن با امکانات باشد. از همین روست که سیاست را هنر ممکن خوانده اند. در این تعریف یک عنصر اصولی هست و “هنر”ش در شناخت درست اوضاع و احوال است و بهترین راه حل با توجه بدان اوضاع و احوال که بی وفادار ماندن به اصول نمی شود. سیاست بی هنر، به سیاست بی اصول، به نان را به نرخ روز خوردن،
می کشد.
دوم، نظام پادشاهی سراپا کم و کاستی بود، ولی در یک بافتار ترقیخواهانه عمل می کرد و زیاده روی های آن، بخشی، از تعهدش به نوسازندگی جامعه بر می خاست. در آغاز دهه چهل شاه برنامه اصلاحات اجتماعی اش را به اجرا گذاشته بود که اصلاح ارضی اش ابعاد یک انقلاب اجتماعی داشت و کار توپخانه باره کوب رضا شاهی را تمام کرد؛ و حق رای زنانش نه تنها تکمیل کننده برداشتن حجاب در دوره رضا شاه بود بلکه بر فشار برای رسیدن به آزادی سیاسی افزود. ماشین حکومتی که بر آن فرماندهی می کرد به شتاب بنیه اقتصادی و آموزشی و فرهنگی و نظامی ایران را نیرومند می کرد تا سه سال پیش از انقلاب که به حال گسیختن افتاد. برای من که مسئله ام تجدد بود و بیرون آمدن از جامعه و فرهنگ سنتی و نگهداری یکپارچگی ایران، کار کردن از درون نظام بهترین رهیافت می نمود زیرا به همه اولویتهایم پاسخ می داد. کارکرد دستگاه حکومتی خشم و سرخوردگی خوشبین ترینان را نیز بر می انگیخت ولی دلیلی بر سرنگون کردن رژیم نمی بود. آن رژیم نشان داده بود که توسعه اندیش است و ایران چهارده پانزده ساله آخری در زمینه هائی تند تر از هر کشور دیگری در آن زمان توسعه می یافت (یک قلم، بیست درصد رشد سالانه بخش صنعتی.)
دوستانم می باید به یاد داشته باشند که در آن سالها در بررسی مسئله ایران اصطلاح مشکل زیست شناسی را بکار می بردم. به نظرم می رسید که یک دگرگونی نسلی لازم می داشتیم که من خود در گرماگرم آن به حکومت رفتم. آن دگرگونی در راه بود و بسیار تند تر از آنکه من می پنداشتم. موانع اصلی اصلاح سیاسی و اداری ایران یک گروه کوچک بودند در آستانه سالخوردگی و پس از بیرون رفتن ناگزیرشان از صحنه دیگر نمی شد روابط قدرت را به آن صورت سنگ شده نگهداشت. اگر دوستان و سروران ملامتگر (وکسانی که اکنون تا صد سال نیز حاضرند برای اصلاح این رژیم مهلت بدهند) دو سه سال دیگر فرصت می دادند یکی هم از آن حلقه تنگ در میانه نمی بود که جلو دگرگشت جامعه را بگیرد. خود آن سروران نیز اکنون در ایران میوه های دو دهه رشد توقف ناپذیر اقتصادی و آزادیهای یک دمکراسی جا افتاده و از زمین میهن بررسته را می چشیدند. مشکل ایران نه فرهنگی بود، نه حتا سیاسی؛ همان زیست شناسی و نسلی بود.
سوم، در مقایسه با جایگزینان رژیم، گزینه choice بهتری وجود نداشت. من اگر نمی خواستم زندگیم را پشت میز کار روزنامه بسر برم، و دستم را نیز به قدرت آلوده نکنم بایست مانند سروران منتقد به مخالفان فعال یا منتظر فرصت براندازی می پیوستم (این بحثی بود که با داریوش فروهر در آن زمانها داشتم و اصطلاح آلوده شدن را او بکار برد.) نخستین گزینه از من بر نمی آمد. من در چنان پوستی نمی گنجیدم. از انسان نمی توان خلاف طبیعتش را توقع داشت. من یک انسان عمومی هستم؛ در هر موقعیتی باشم. برای من گشاد و بند (حل و عقد پیشینیان) خویشکاری یا تکلیفی است که از آن گریزی ندارم. نفی سرتاسری نظام و آمادگی برای برانداختنش در نخستین فرصت و بدست هر که می توانست نیز برایم دست زدن به خودکشی ملی می بود. در کشوری که نزدیک دو سده بود همواره جز چند گامی از کام شیر به صورت روسیه تزاری یا شوروی فاصله نداشت و صحنه سیاستهای مخالفش را “ملیون” و مارکسیستهای انقلابی واسلامیان پر کرده بودند (هنگامی که به دولت رفتم هنوز پانزده سال از خرداد 1342 و ده سال از سیاهکل نگذشته بود و 21 آذر 1324/1945 برایم مانند دیروز می نمود.)
انتقادهائی را که آن زمان از من می کردند بهتر از انتقادهای کنونی می توانم درک کنم. آیا امروز با مزیت نگاه به پشت سر نیز می توان در ترجیح رهیافتی که برگزیدم به همان سختی قضاوت کرد؟ این گناه سروران آزادیخواه و انقلابی و مترقی و متعهد و انسانگرا و ضد دیکتاتوری و قهرمان حقوق بشر نیست که پیامدهای ناخواسته را هم به پای انسان می نویسند، ولی دست کم می توان انتظار داشت که آن پیامدها را نیز در ارزیابی هایشان به شمار آورند. برای کسی که می خواست از کارهای هرچه بیشتری برآید کدام گزینه برتری می داشت؟ تاسف بزرگ من در زندگی این است که دوستانی که در آن هنگام می شناختم و دوستانی که ـ در صف مخالفان ــ در این سالها شناخته ام حضور سازنده و سنگین خود را از فرایند اصلاح از درون دریغ کردند و به چنین عناصری در چنان انقلابی، همه اش باور نکردنی، پیوستند. ما با هم چها می توانستیم!
اما گفتاوردی را که در پرسش آمده درباره کارهائی است که بیرون از حوزه اختیاراتم در وزارت اطلاعات و جهانگردی می خواستم انجام دهم. در حوزه خودم هر چه خواستم انجام گرفت و درحال انجام گرفتن بود. تجربه دیگران نیز منفی نمی بود. انسان کافی است به آنچه حضور یک تن، دکتر علینقی عالیخانی، در وزارت اقتصاد برای صنعت و اقتصاد ایران کرد بنگرد. کسانی مانند او زیاد نبودند ولی هر کدام بیش از همه مخالفان بر رویهم خدمت کردند.

تلاش ـ با وجود همه اینها بنظر می‌آید؛ شما حتی اگر در مرداد 56 از پذیرش پست وزارت سرمی‌زدید، باز از اساس مخالف شركت در دستگاه قدرت نبودید. در حالیكه بسیاری از همكاران شما در عرصه روزنامه‌نگاری از پایه با چنین اقدامی مخالفند. با این استدلال كه روزنامه‌نگار به محض “آلوده شدن” به قدرت سیاسی یا حتی طرفداری از یك ایدئولوژی خاص، موضع و نگاه مستقل خود به جامعه را از دست می‌دهد. آنها از این متاسف‌اند كه شما در گذشته و حتی امروز به سیاست عملی پرداخته‌اید. نظر خودتان در این باره چیست؟

همایون ــ روزنامه نگار نه می باید بیطرف باشد، نه لازم است مجموعه عقایدی از خود نداشته باشد، و نه “مستقل” است. زندگی روزنامه نگار در دست نیروهائی است بسیار بزرگتر از خود او و تا هنگامی که کناره نگرفته است در چهارچوب هائی بیرون از کنترل خود عمل می کند. آنچه روزنامه نگار می باید باشد واقع نگر objective بودن است که یک لازمه اش چیرگی حرفه ای است. پاره ای موثر ترین روزنامه نگاران دارندگان باورهای نیرومند، حتا پیکارگران سیاسی و اجتماعی بوده اند ولی نه در عوامفریبی و دکانداری. با سپاس از حسن نظر و لطف دوستانی که از درگیری من با سیاست عملی متاسف اند ناگزیرم بار دیگر تاکید کنم که نویسندگی، شامل روزنامه نگاری، و عمل سیاسی برای من یک فرایند است. اندیشه در خدمت عمل و عمل به عنوان برانگیزنده تفکر، آنچه یونانیان معجزه کار بدانpraxis می گفتند، برای من شیوه طبیعی است ( به گفته مشهور، یونانیان برای هر مفهومی واژه ای داشتند.) نمی دانم چه اندازه کارهای این بیست و چند سال گذشته، بی فعالیت سیاسی من نانوشته می ماند.

تلاش ـ از شما بارها شنیده و خوانده‌ایم كه نقص بزرگ تقریباً همه نیروهای ایرانی، عدم آشنائی شان با “كاركرد قدرت است” و “از حكومت تصورات دست دومی دارند.” منظورتان از این “كاركرد” چیست؟ آیا برای داشتن تصورات اصیل و دست اول الزاماً باید در دستگاه حكومتی شركت جست؟ اساساً جامعه را چگونه باید سازماندهی كرد كه نیروهای فعال آن درگروههای گسترده‌تری همواره آماده و از پتانسیل بالایی برای در دست گرفتن قدرت و ادارة مطلوب جامعه برخوردار باشند؟

همایون ــ منظورم از کارکرد قدرت، برد قدرت و محدودیتهای آن است؛ اهمیت قدرت دربرابر آرمان، توانائی آن در دگرگون کردن افراد و جماعات و ملتهاست. بی آشنائی با کارکرد قدرت، سیاست، هنر ممکن نخواهد شد. “اراده گرایان” و مهندسان اجتماعی، همچنانکه شعار دهندگان بیحاصل، کارکرد قدرت را نمی شناسند؛ خیال می کنند مسئله تنها در دست یافتن به اسباب قدرت است. کسی که از حکومت تصورات دست دوم دارد نمی داند پیش بردن کار حتا در بهترین حکومتها چه اندازه دشوار است. بیشتر سیاستگران آماتور نمی توانند تصور کنند که قدرت چه اندازه و با چه سرعتی آنها را فاسد و از راه خودشان منحرف می کند. ــ اگر در هر گام هشیار و پابرجا نباشند. برای من یک نخستین تجربه در جای بالائی قراردارد. روز دوم وزارت، در اتومبیل به جائی می رفتم. نگهبان شخصی من به تلفن اتومبیل پاسخ داد و گفت آقای وزیر به فلان جا می روند. من یک لحظه درنیافتم که درباره من است. تا آن زمان من آقای همایون می بودم. از آن پس در هر فرصت به یاد خودم می آوردم که آقای وزیر یک مرحله کوتاه در زندگی من است و من همان کسم که پیش و پس از وزارت بوده ام و خواهم بود. ولی مطمئن نیستم که همواره توانستم فاصله ام را نگه دارم.
برای پی بردن به کارکرد قدرت وحکومت حتما شرکت در حکومت لازم نیست ولی سودمندیهای خود را دارد. یک سودمندی اش این است که از خوشبینی به تحقق آرمانشهر ها می کاهد و بدبینی به هر چه را به انسان، بویژه در نزدیکی قدرت، ارتباط دارد به صورت سالمی افزایش می دهد. سودمندی دیگرش آن است که نقش حیاتی را که دولت می تواند در ساختن ملت-دولت، در فرایند نوسازندگی و توسعه و مدرنیته، در پیشبرد عرفیگرائی داشته باشد بر کسانی که دنبال توسعه همزمان اند یا انتخابات آزاد و رای اکثریت را چاره همه کاستیهای ریشه دار جامعه واپسمانده می شمرند آشکار می سازد.
یک نظام سیاسی تا هنگامی که مشارکت در عرصه عمومی، از جامعه مدنی گرفته تا حکومت، غیر انحصاری و تابع رقابت آزاد نباشد خوب کار نمی کند، درست مانند اقتصاد که در شرایط رقابت آزاد به آن شکوفائی که در ظرفیت جامعه است می رسد. اینکه چگونه شرایط چنان مشارکتی فراهم شود موضوع مبارزه کنونی و تاریخی ماست. ما باید سرانجام نیروی لازم را در جامعه بسیج کنیم و ادامه انحصار و استبداد را ناممکن سازیم. در اینجا شرط غیر انحصاری و تابع رقابت آزاد در باره جامعه مدنی، که بنا بر تعریف به فضای میانی خصوصی و دولتی گفته می شود و ناچار آزاد و غیر انحصاری است نیاز به توضیح دارد. جامعه مدنی در عین آزادی از نظارت دولت آزاد می تواند مانند سندیکاهای بسته و اجباری انگلستان پیش از مارگارت تاچر آن ویژگی را از دست بدهد.

تلاش ـ ‌و اما در انتهای این گفتگو پرسشی از دیدگاه‌های تازه ترتان:
كامبیز روستا در مورد شما می‌گوید: “داریوش همایون شاید تنها فردی باشد كه دیدگاه‌های خود را برمبنای آینده‌نگری یعنی با نگاه به آینده مطرح می‌سازد.” ما فكر می‌كنیم نظریة “خروج از سه جهان ما” از جملة این دیدگاه‌ها است و راه خروج از وضعیت امروز و جهت گیری عمومی به سوی آینده و الزامات آن را نشان می‌دهد. اما هر ایده و یا طرح نظری كه رو به آینده دارد لاجرم می‌باید برای متحقق شدن راهكار و برنامة مشخصی را نیز بدنبال داشته باشد.
مطالعه استدلال‌های شما در اهمیت و ضرورت “خروج ما از سه جهان اسلامی، خاورمیانه‌ای و جهان سومی” این پرسش را برای برخی پیش آورده است كه چگونه؟ با كدام تصمیمها و با برداشتن كدام گامهای عملی؟

همایون ـ نظر ایشان درباره دلمشغولی من به آینده درست است. تاریخ به عنوان تصویر کلی و بیرون آمدن از زمان و مکان معین، انسان را آینده نگر می کند و تاریخ به عنوان سیاست ورزی، انسان را به زندان گذشته می اندازد.
جامعه نیز مانند فرد انسانی هدف لازم دارد، دیدی vision که از گذران و گردش روزانه فراتر رود و نیروی برانگیزاننده جامعه یا فرد باشد. نان و کار و مسکن و بهداشت و آموزش و خانه، کمترینه نیازهای جامعه مصرفی اند و هر اندازه انرژی صرف آنها شود کم است زیرا همه آنها را می توان بهتر و بهتر داشت. ولی اگر عموم جامعه ها بتوانند به همین ها خرسند باشند شمار نسبتا کوچکی نمی توانند. کشورهای بزرگ یا نیرومند یا دارای تاریخ دورانساز، کشورهای برجسته، از این شمارند. ملتهائی که نشان خود را بر تاریخ جهانی گذاشته اند از زیر بار آن تاریخ بیرون نمی آیند و نباید بیایند. “دید”ی که بدان اشاره کردم لازمه و فرا آمد آن تاریخ است که ملت را رها نمی کند. این ملتها گذشته از هستی مادی خود نماینده “ایده” ای هستند، پیامی که از سرگذشت و آثار خود به بشریت می دهند و به کار همگان می آید. از “ایده” ایران به آسانی می توان سخن گفت. حضور فعال عنصر ایرانی در زندگی جهانیان از سه هزاره پیش و دامنه نفوذ آن که سه قاره را دربر می گیرد به خواننده و شنونده تصوری می دهد که دست کم دوسوم کشورهای عضو سازمان ملل متحد بهره ای از آن ندارند. این ایده مایه گردنفرازی است و “بار امانت”ی برای یکصد نسل ایرانیان بوده است، حتا اگر زمانهائی به مقدار زیاد از آن آگاه نبوده اند.
ما یکی از آن ملتها هستیم، پانزده تائی، که نشان خود را بر تاریخ جهان گذاشته ایم وهنوز سخنی داریم که به کار آید. گذشته ای داشته ایم که همواره به رهائی ما آمده است . “دید”ی که بدان اشاره کردم لازمه و فرا آمد آن تاریخ است که ملت را رها نمی کند. ایده ایران مصداق امروزی خود را می باید در آن دید بیابد. ایده برانگیزاننده جامعه ما نمی تواند به نان و کار و بهداشت و خانه و آموزش، اگرچه از بهترین، محدود شود. دبی و کویت های جهان به بسیاری از اینها رسیده اند ولی ما در ته گودال جمهوری اسلامی نیز می دانیم که سرنوشت دیگری داریم و کارهای ناکرده ای هست که به دست ما خواهد بود.
آن ایده برانگیزنده را در واژه والائی excellence می توان آورد. والائی، بهتر شدن و از همه درگذشتن و مرز ممکنات را فرا تر بردن است؛ و همت می خواهد، یعنی بیشتر خواستن و خود را برای رسیدن بدان آماده کردن؛ برای ایرانی یعنی کنارگذاشتن نود درصد ادبیات فارسی که در ستایش درویشی و خرسندی است، مگر به قصد لذت بردن. این روحیه، میل به داشتن وبیشتر داشتن، در اروپای باختری یک موتور اصلی کنده شدن از زمین بینوائی بوده است و امروز بیشتر کشورها را بی وقفه پیش می راند. اکنون ملتهائی را می توان یافت که در پویش والائی، تنگدستی سرزمینی خود را جبران کرده اند و مانند سویس و سوئد و کره جنوبی در زمینه هائی انگشت نما شده اند.
گذشته از فراموش کردن نود درصدی از ادبیات فارسی که همت را در چشم پوشی از جهان می داند (مگر به قصد لذت بردن) ما می باید رویکردمان را به نقش وجای خود در جهان تغییر دهیم. انسان به درجات بالا تر و پائین تر نزدیک به همان می شود که خود را تصور کرده است. از هنگامی که ایرانیان در سده نوزدهم از تخت بزرگی بی پشتوانه خود بزیر کشیده شدند در فضائی بسر می برند که مانند تقریبا هر چیز دیگر به تعریف و نامگذاری غربیان شناخته می شود. ایران بخشی از خاور میانه، جهان سوم، و جهان اسلامی بشمار رفت و ایرانیان نه تنها این تعریفها را پذیرفتند از آنها احساس سربلندی هم کردند. دو دهه ای روشنفکران مقدم ما حتا سرود ستایش جهان سوم سر می دادند. روشنفکری و ترقیخواهی را چندگاهی با جهان سومیگری، یکی دانستن خود با خاور میانه ای های دیگر، و بالا تر شمردن منافع فلسطینیان بر منافع ملی ایران یکی کردند و از اینکه ملت مسلمان شیعه و بخشی از جهان پر افتخار اسلام اند سر بر آسمان سودند. ایران به عنوان کشوری که بزرگی اش ربطی به هیچیک از این تعریفها نمی داشت اندک اندک فراموش می شد. انقلاب اسلامی بر چنین زمینه فرهنگی و روانشناسی برضد رژیمی روی داد که با گامهائی تردید آمیز و گاه نمایشی و دیده آزار از آن سه جهان دور می افتاد. اگر پیشرو ترین بخشهای جمعیت به آن آسانی به پیام خمینی افسون شدند از آنجا بود که رهبران فکریشان واپسماندگی را فضیلتی ساخته بودند.
اکنون پس از بیست و پنج سال مردم ایران حالت آهوئی را یافته اند که در داستان مثنوی در آخور ستوران بسته شده بود و خود را به این تسلی می داد که “گر گدا گشتم گدارو کی شوم / ور لباسم کهنه گردد من نوم.” جهان سوم بینوائی و ادبار، که ایران به تندی از آن بیرون می آمد، انتقام جویانه باز گشته است؛ جهان اسلامی و خاورمیانه، که جهان سومی است ساخته شده از عربها و اسلام، ایران را سراپا در خود فرو برده اند و چاره ای حتا برای توده های غیر روشنفکر نگذاشته اند که حقیقت برهنهء آرمانزدائی شده آنها را ببینند. آنچه آرزوی روشنفکران دو سه دهه پیش می بود کابوس مردمی شده است که دارند از همه چیز نا امید و به همه چیز بدگمان می شوند. پادزهر این بدنگری (سینیسم) رو نهاده به هیچ انگاری، (نیهیلیسم) دگرگونی جهان بینی است؛ باز نمودن ایده ایران و جانشین کردن “پارادیم” ) سرمشق آرمانی( مظلومیت و شهادت با والائی است.
ما بجای ملت شهیدپرور مظلوم پرست سینه زن مویه گر می باید به آنچه بودیم، به زمانهائی که این «سنگستان” به گفته م. امید “شبچراغ روزگاران بود ...” و “اگر تیر و اگر دی، هر کجا و کی / به فر سور و آئینها بهاران در بهاران بود” برگردیم. موتور تاریخ، تاریخ بزرگیها و عبرتها، در پشت ماست و یاد شکوه و والائیهای کهن، خاطر ما را رها نمی کند. هم امروز نیز فنری جمع شده را می مانیم که منتظر برداشته شدن وزن جمهوری اسلامی است تا از جا بجهد و گسسته ها را به رشته در آورد. واقعیت ما کشوری است که اقتصاد و حکومتی جهان سومی و مردمانی تشنه و آماده پیشرفت و ورود به جهان اول دارد؛ در خاورمیانه جغرافیائی، نه فرهنگی، می زید و چشمانش از فراز خاور میانه تنها به غرب می نگرد ــ چنانکه در بیشتر این سه هزاره نگریسته است؛ مردمانش بیشتر همان مسلمان شیعه اند ولی جامعه اسلامی نیست و در بیشتر هزار و چهار صد سال گذشته با جهان اسلامی در کشاکش بوده است. اسلام بخشی از تاریخ و میراث فرهنگی آن است و بس، و همه هویت ملی اورا ــ که در بخش بزرگتر خود غیر اسلامی بوده است و با ژرف تر رفتن در فرایند تجدد، غیر اسلامی تر نیز خواهد شد ــ نمی سازد. ملتی است عمیقا غربگرا و از همه جهان اسلامی (حتا از جامعه ترک) عرفیگرا تر (سکولار) ــ حکومتش هر چه می خواهد بکند.
بیرون رفتن از سه جهانی که بیست و پنج سال پیش داشتیم خود را به رنج از گلزارش بیرون می کشیدیم، ایده ای است که زمانش رسیده است. مردمی که از نکبت زندگی و حکومت جهان سومی به تنگ آمده اند؛ واسلام را هر کدام به میل خود و به شیوه گزینشی همیشگی شان، و آن نیز دور از عرصه عمومی و سیاست و حکومت، می خواهند و بسیاری می خواهند که نخواهند؛ و از فساد و جمود و استبداد و اصلاح ناپذیری خاور میانه (تا چشم کار می کند) به بیزاری افتاده اند، و مانند بقیه جهانیان از خاور میانه و فلسطین و گرفتاریهایش خسته شده اند، آماده اند دید خود را عوض کنند. می خواهند در جهانی که دوست تر دارند بسر برند؛ بجای عرب و فلسطینی و افریقائی، همسایه معنوی و فرهنگی غرب باشند؛ همان غرب که زیر تاثیر اسلامیان و چپگرایان، از دشمنی اش، در واقع، بر خود شوریدند. جز آنها که در انقلاب و حکومت آن سود پاگیر دارند کدام ایرانی را می توان یافت که نخواهد به غربیان همانند شود؟ اما آن دارندگان سود پاگیر نیز یا در غرب جا خوش کرده اند ودشنام گویان به آن چسبیده اند؛ و یا پولها و فرزندان خود را به غرب می فرستند. آنها نیز از آن سه جهان به شیوه دوپهلوی خود بیرون آمده اند.
دگرگون کردن جهان بینی، تصمیم عملی نمی خواهد؛ یک فرایند فرهنگی است و در قلمرو آموزش و آگاهی، در قلمرو ارتباطی، جریان دارد. ما می باید مسئله را بشناسیم، و بیمی از شکستن بتها و دور انداختن کلیشه ها و رویارو شدن با آنچه باور عمومی می پنداریم، یا عادتهای ذهنی دیرپای، نداشته باشیم. شناخت مسئله به معنی پی بردن به واقعیتهای آن سه جهان است و توانائیهای خودمان. می باید جهان سومی را که افریقا و خاور میانه نمایندگانش هستند و بقیه دنیا از آن بدر آمده اند یا دارند بدر می آیند با ویژگیهایش به ایرانیان شناساند. باید نشان داد که احساس قربانی بودن و حق را همیشه به خود دادن، گریز از مسئولیت شخصی و ملی، و چشم دوختن به دست و دهان دیگری که ویژه انسان جهان سومی است چه رابطه ای با فرو رفتن افریقائیان و خاور میانه ای ها در پلیدی فیزیکی و فرهنگی و سیاسی، داشته است؟ خاور میانه ای که هم عقده قربانی دارد، هم عقده برتری، هم همیشه حق دارد، هم هیچگاه کارش درست نیست چگونه ما را از پرداختن به مسائل خودمان بازداشته است؟ جهان اسلامی که بزرگترین صادراتش مغزهای پیشرفته و بالا ترین دستاوردش پروراندن بمب اندازان خودکشی و قهرمانانش صدام حسین ها (تا پیش از دستگیری) و بن لادن ها هستند تا کی می باید هویت و نشانی ما باشد؟ جهان اسلامی، با فرهنگی در زنجیر سنتهای دست و پا گیر و یک فولکلور مذهبی آغشته به خرافات، در مقایسه با پیام آزاد منشانه و انسانی فرهنگی که پویائی و انعطاف پذیری اش در پنج سده گذشته مانندی در هیچ فرهنگی نداشته است، چه دارد که به ملتی مانند ایران با تجربه تاریخی هزار و پانصد ساله پیش از اسلام و گرایش همیشگی اش به اروپا و امریکا عرضه کند؟
کنار کشیدن از این عوالم، مهر رسمی زدن بر روندی است که از همان جنبش مشروطه آغاز شده است. ما صد سال است می خواهیم از آن مرحله توسعه نیافتگی که در نیمه سده بیستم جهان سوم نام گرفت بدر آئیم و هم اکنون نیز در عین نکبت رژیم اسلامی، در زمینه اساسی فرهنگی بدر آمده ایم. خاور میانه (یک تعریف گنگ جغرافیائی که مانند جهان سوم، گویای یک حالت ذهنی است) تا فلسطین زدگان بر گفتمان روشنفکری تسلط نیافتند، بیشتر برای ایرانیان از نظر مقایسه درشمار می آمد: پیشرفتهای خود را با مقیاس آن می سنجیدیم و به رخ می کشیدیم. جهان اسلام با انقلاب اسلامی در خودآگاهی ملی ایرانیان جای بالائی یافت و همراه حکومت اسلامی پائین رفته است و همچنان می رود. ما هرگز روابط با معنی نه با خاور میانه و نه با جهان اسلامی داشته ایم؛ نه بازرگانی، نه جهانگردی، نه مبادلات فرهنگی. مراودات ما امروز هم تقریبا همه با غرب است. آنچه سران جمهوری اسلامی می کنند ربطی به مردم ایران ندارد.
برای مردم ایران دشوار نیست که موقعیت تاسف آور جهان سوم و عربهای خاور
میانه را به روشنی دریابند و هیچ بستگی به آنها حس نکنند بویژه که از آن سو هم هر چه هست دشمنی و ادعای ارضی و کینه تاریخی است. عربها چیزی ندارند که به ما بدهند (در میان همسایگان ایران جز ترکیه با عرفیگرائی دولتی و گرایشش به جامعه اروپائی، هیچ کس ندارد) و اسلام مگر در قلمرو خصوصی، برای ایرانی نیروی سیاسی مصرف شده ای است و جز با سرنیزه تحمل نمی شود. همین بس است که نگاه خود را به آفاق دیگر بیندازیم. پویش والائی، به برترین رسیدن در زمینه هائی که توانائیش را داریم و مانند ملتهای کهن دیگر قابل ملاحظه است؛ کشف جهان طبیعی مان فرا تر از مرزهای شمالی؛ و آماده شدن برای چالش ژئوپولیتیک تازه ایران، برای ایرانیان به مراتب پر کشش تراست تا به سینه زدن سنگ فلسطین و عضویت اتحادیه عرب و همبستگی با شیعیان لبنان و عراق و باج دادن به سوریه و خریدن رایهای افریقائیان در مجمع عمومی سازمان ملل متحد.
این ژئوپلیتیک تازه را فروپاشی امپراتوری شوروی و ازمیان رفتن خطر همیشگی تجاوز از مرز باختری (از آشوربانیپال تا صدام حسین) پدید آورده است. روشنفکر ایرانی که در جنگ سرد یخ نزده باشد همین بس است که نگاهی به نقشه بیندازد و امکانات شگرف ارتباطی، بازرگانی و فرهنگی ایران را برای منطقه ای از روسیه در شمال و چین در شرق تا خلیج فارس، همان سرزمین پهناوری که سه سده زرین ایران را در باززائی پس از دو سده چیرگی عرب به ما داد، دریابد و دست از یاسر عرفات و آریل شارون بردارد؛ و زیر پوشش حمله به امریکا به حال بن لادن دل نسوزاند. آینده ایران در آن سرزمینهای پهناور است که به ظرفیت فرهنگی و اقتصادی ایران مجال بالیدن خواهد داد. اما اینهمه در گرو سرنگونی جمهوری اسلامی است که پیروزی نهائی و کشنده آن سه جهان (کشنده برای خود آن جهان بینی) بر ایران بود، و در اینجاست که نیازبه تصمیم و راه عملی داریم: دگرگونی سیاست و اقتصاد که در چهارچوب پیکار ما برای دمکراسی و حقوق بشر و آزاد کردن اقتصاد از مالکیت و اداره دولتی می گنجد و بستگی به سرنگونی جمهوری اسلامی دارد.
آن دید تازه را سیاست جهانی، اساسا امریکا، برای ما امکان پذیر کرده است؛ اکنون می باید همتی بهم رسانیم که درست برخلاف نظر شاعر، وبسیاری شاعران بزرگتر از او، نه اینکه “از سر عالم بگذرد” بلکه همه خوبیهای عالم را برای خود و برای بشریت در یک جامعه مصرفی و تولید کننده و نگهدارنده اختر planet زمین بخواهد.

تلاش ـ آقای همایون با سپاس از شما