بازگشت به نوشتههای بیست و پنج سال پیش، به ضرورت چاپ تازه "نگاه از بیرون" احساسی آمیخته به نگرنده میدهد. از سوئی پیشرفتی است که در بالا بردن گفتار و گفتمان سیاسی کردهایم؛ از سوئی زمانی چنین دراز که برای رسیدن به این ایستگاههای میانی لازم داشتهایم.
مانند مرغ افسانه که از میان پیکر آتش گرفته و خاکستر شدهاش بار دیگر زندگی مییابد، ملت ایران بارها از نو زاده شده است. این ملت که در همه تاریخ، نیرومندترین و بدترین دشمن خودش بوده است، در عین حال یک توانایی باورنکردنی برای باززایی و از نو آغاز کردن از خود نشان داده است. هر بار یا هجوم دشمنان خارجی، که همواره از همکاری فعال یا غیر فعال ایرانیان برخوردار بودهاند، و یا هرج و مرج داخلی ایران را به پرتگاه نابودی برده است و هر بار این ملت خود را رهانیده است و باز سربلند کرده است.
افکار عمومی ایرانیان در سه سالی که از تکان انقلاب اسلامی میرود از مراحل گوناگونی گذشته است و اکنون در آستانه آن است که پس از یک دوره سردرگمی شکل مشخصتری بگیرد. نخستین واکنش بیشتر ایرانیان در برابر انقلاب اسلامی شیفتگی و خود باختن بود. بیشتر ایرانیان دربست هوادار انقلاب شدند. آنها هم که در ته دلشان شاید هنوز ملاحظاتی داشتند ترسیدند و دهانشان در برابر عظمت رویداد بازماند (عظمت با شکوهمندی اشتباه نشود).
اما انقلاب اسلامی که آبروی رژیم ...
در سالهای انقلاب صدها هزار ایرانی یا از ایران رانده شدند یا نخواستند اوضاع کشور خود را تحمل کنند و به اروپا و آمریکا آمدهاند. در میان آنها بخش بزرگتر گروه فرمانروای پیش از انقلاب را میتوان یافت، از مقامات سیاسی و بازرگانی و مالی و صنعتی و لشکری؛ و بخش بزرگتری از جامعه روشنفکری ایران را میتوان یافت از استادان و آموزشگران و هنرمندان و نویسندگان و اندیشمندان؛ و بخش بزرگتری از صاحبان مشاغل ایرانی را میتوان یافت از پزشکان و مهندسان و حقوقدانان و مدیران و مانندهای آنان؛ و گروهی بزرگ از جوانان که در دانشگاهها هستند یا در سالهای آموزش پیش از دانشگاهی.
پيكار برای براندازی فاشیسم مذهبی و رژیم ضد انسانی جمهوری اسلامی یک فرایند درازمدت و همه سویه است و از اینرو نمیتواند و نمیباید در ملاحظات تنگ تاکتیکی محدود بماند. شیوههای ضربت زدن به رژیم طبعا باید اولویت خود را در چنان پیکاری نگهدارند. اما برای پیروزی باید نیرویی هر چه بزرگتر از ایرانیان را بسیج کرد یعنی باید به این پيكار یک نگرش استراتژیک داشت.
مفهوم نگرش استراتژیک، در هم آمیختن تلاشهای عملی و اندیشگی است؛ بهم پیوستن اکنون و ...
یکی از تازهترین اشارهها به نظریه "توطئه بزرگ" انقلاب اسلامی در مقدمه کتابی باارزش آورده شده است و نویسنده ارجمند آن انقلاب ایران را نتیجه سرمایهگزاریهای شرکتهای هفتگانه نفتی، و انگلیس و آمریکا، و شوروی و اسرائیل دانستهاند.
بیحرکتی و رکود مردابآسای محیط بیشتر ایرانیان خارج چنان است که مگر رویدادی همچون مرگ خونین یک سرباز میهن به دست آدمکشان رژیم اسلامی آن را دمی برآشوبد. در چنان رویدادی است که ایرانیان گریخته از خانمان درمییابند که حکومت تهران به تلاشهای مخالفان در بیرون کشور بیشتر اهمیت میدهد تا خودشان. دستاویزی که برای هیچ کاری نکردن، هیچ مایهای نگذاشتن، از شرکت در هر فعالیتی اگر چه غیرسیاسی سر باز زدن ساختهاند، اندکی سست میشود.
از کابوس انقلاب و جمهوری اسلامی به خود آمده، هر گروهی از مردم ایران در زیر آوار واقعیت هولناک راه گریزی میجویند. آنها که سر از پای نشناخته خود را به دم اژدها درافکندند؛ آنها که به جای ایستادگی سر خویش گرفتند؛ آنها که از سر روحیه باختگی یا به امید بخشایش یا نوازش یک "روحانی" خود را بی مبارزه تسلیم کردند امروز چنگ در هر دستاویزی که پیش آید میزنند: آنها وادار شدهاند، فریب خوردهاند، قربانی توطئه بودهاند، به آنها خیانت شده است، هیچ کدام ...
رابطه اسلام با ملیت ایرانی؛ و جامعه مذهبی با جامعه مدنی؛ و حکومت شرع با حکومت ملی، و ولایت و حاکمیت فقیه با حاکمیت مردم در سیزده سده گذشته همیشه یک جای مرکزی در ایران داشته است و از انقلاب اسلامی ١٣۵۷ اهمیتی بیش از پیش بدست آورده است. این موضوعی است بسیار بنیادیتر از آنکه با برداشتهای شاعرانه و رمانتیک یا مصلحتاندیشیهای روزانه یا مخالف کورکورانه بتوان سرسری از آن گذشت، یا آن را ندیده گرفت.
در این هنگامه زیر و رو شدگی همه ارزشها و نهادها در میان ایرانیان، اینجا و آنجا نشانههایی، هر چند نه بسیار، از گرایشی سالم پدیدار شده است: اینکه همه چیز به پرسش گرفته شود. کمتر چیزی مسلم گرفته بماند.
از این میان سنتهای دین و پادشاهی است که برای بیشتر ایرانیان تکیهگاههایی قدیمیاند. تا آنجا که بسیاری، تاریخ ایران را در اندرکنش دین و پادشاهی بر یکدیگر و ساخته شده بر این دو میببینند و برای آینده ایران نیز در جستجوی تعادلی میان این ...
تا همین دو سال پیش تنها گروه بسیار کوچکی را میشد یافت که خود را سلطنتطلب، از هر رنگ و نقش، بنامند. حتی کسانی که به رژیم پیشین ایران هنوز دلبسته و وابسته بودند نام بردن از پادشاهی را به دلایل تاکتیکی درست نمیدانستند. قانون اساسی مشروطیت هنوز برچسبی نبود که بتوان به سادگی به کار برد. معتقدان آن نیز با تردستیهای لفظی و مانورهای سیاسی از کنارش میگذشتند. میدان یکسره دردست گرایشهای دیگر بود.
رژیم جمهوری اسلامی چهارمین سالش را پشت سر نهاده است. در ماهها و سالهای نخستین، اکثریتی از مخالفان به این رژیم چهار سال نمیدادند و اکنون نیز هیچ روشن نیست تا کی بپاید. حکومت آخوندی پس از چند ماه اول نشئه و بیخوردی و خودفریبی مردم، تاکنون با زور پابرجا مانده است؛ هر چند این پابرجایی را با ثبات نباید اشتباه کرد.
تا آنجا که به سرکوبی مخالفان و ترساندن مردم ارتباط دارد این حکومت چیزی فرو نگذاشته است. نهادهایی که آخوندها برپا کردهاند ...
برای نیروهای مخالف رژیم اسلامی ایران جنگ ایران و عراق معمای ناخوشایندی است. یک کشور بیگانه به قصد آشکار و با هدفهای اعلام شده جهانگیری به قلمرو ملی ایران تجاوز کرده، دهها هزار غیرنظامی را به هلاکت رسانده، صدها روستا و شهر را ویران کرده و در حدود ٥/١ میلیون تن از هممیهنان ما را آواره و بیخانمان گردانیده است. با هر معیار و توضیح، این یک جنگ میهنی است. برای ایرانیان اولویتی بیش از درهم شکستن دشمن بیگانه نمیماند.
از سوی دیگر، رژیم ...
هر کس به بیابان فرهنگی و ویرانه اقتصادی ایران اسلامی مینگرد لرزشی در پشت خود احساس میکند: نکند ما قطار را برای همیشه از دست داده باشیم. نکند فرصت کمیابی که در سده بیستم به ما داده شد برای همیشه ناچیز شده باشد.
ارتش ایران، به معنی همه رستههای نیروهای مسلح و نه تنها نیروی زمینی، که سالروزش را در ٢١ آذر در اینجا و آنجا بیرون از ایران به یاد آوردند مستقیما و بیش از همه ساخته دست رضا شاه است. در گذشتههای دورتر سوم اسفند را روز ارتش میگرفتند که مناسبتر است زیرا ٢١ آذر ١٣٢٥ بیشتر یک پیروزی دیپلماتیک بود و روزی است به خودی خود با اهمیت تاریخی که برای یادآوری نیاز به ارتش ندارد. روز ارتش را باید به یاد زمانی گرفت که سردار سپه از نیروهای مسلح ...
ذکر دمکراسی همه فضای فکری گروههای مخالف را در صحنه سیاسی ایران برداشته است. این سرسپردگی به حاکمیت مردم، هرچند از سوی پارهای گرایشها و گروههای بسیار محتمل، نشانه پیشرفتی در دگرگشت (تحول) سیاسی ایران است، ولی به آن باید به دیده احتیاط نگریست. مسئله صمیمیت داشتن و نداشتن نیست. مهمتر از آن مسئله برنامهها و برخورد عملی برای برقراری دمکراسی در سرزمینی است که خاک آن برای رشد این گیاه تاکنون چندان آمادگی نداشته است.
از این نظر ...
در خودآگاهی سیاسی ایرانیان، حکومت همواره به عنوان دشمن مردمسالاری شناخته شده است ــ خطر برای حاکمیت مردم جز از سوی محافل حاکم روی نمیکند. انقلاب مشروطه بر ضد حکومت و محافل حاکم (از جمله رهبری مذهبی در بخش بزرگتر آن) بود. در سالهای مشروطه نیز هر بار دمکراسی تهدید یا برچیده شد به نظر میرسید تنها از سوی حکومت کنندگان بوده است. تعبیر ساده شدهای از تاریخ اخیر ایران این باور همگانی را ساخته است که دمکراسی دشمنی جز حکومت ندارد.
در بخش ...
آقای سردبیر
در شماره ٤٩ ایران و جهان (١٩ مرداد ١٣٦٠) "بیانیه جبهه ملی ایران در اروپا" مرا دچار سردرگمیهایی کرد که امیدوارم بازتابی از حالت خود نویسندگان یا نویسنده بیانیه نباشد.
بیانیه از حمله به یک "کودتای ضدانقلابی و ضدآزادی" آغاز میکند که آخرین مرحله از "کودتاهای پی در پی موتلفین توده ارتجاعی" است و از دو سال پیش آغاز شده است. بیانیه میگوید کودتاچیان به سرکردگی خمینی قصد دارند آخرین بقایا و ظواهر آزادیهای محصول انقلاب را ...
پیشنویس برنامه ارتش انقلابی آزادیبخش ایران (ایران و جهان ٢ سپتامبر ١٣٦٠) یکی دیگر از نشانههای تفکر سازنده در میان ایرانیان رژیم آخوندی است.
پیشنویس از بیشتر سندهای همانند خود فراتر میرود و علاوه بر حمله به رژیم اسلامی و پیشنهاد یگانگی نیروها پیشنهادهایی نیز برای اداره کشور پس از ملاها عرضه میدارد. زیرا بر خلاف آنچه در نظر اول تصور میشود، صرف دعوت به همکاری و پیکار با دشمن مشترک به هیچ روی برای چنین منظوری بس نیست. برای کار ...
از مقالاتی مانند "پریرویان بیتاب و اساطیر متورم" (ایران و جهان شماره ٩٣) باید استقبال کرد. چنین بحثهایی در چنین سطح بیتردید به رشد فرهنگی ایرانیان یاری خواهد کرد و سیاست را در ایران از چیرگی افسانهها و پندارها و نیمه حقیقتها بیرون خواهد آورد. ضمن تایید بیشتر آنچه که در آن مقاله آمده دو نکته را نیازمند روشنگری میبیند.
به نظر میرسد آقای مهرداد ماندگار در تاکید خود بر مسئولیت سرامدان جامعه ایرانی چه در رژیم گذشته و چه در اوضاع ...
آقای سردبیر
"یک گفتار کوتاه درباره دیروز و امروز آقای داریوش همایون" (ایرانشهر ٢٣ مهر ١٣٦١) از جهت پارهای اشتباهات و سوءتفاهمهايش نیاز به پاسخ دارد. لحن آن و پارهای اصطلاحات و عبارتها که در مقاله به کار رفته قابل چشم پوشی است.
این اشتباهات و سوء تفاهمها بر رویهم در دو زمینه اصلی است: نخست درباره مفهوم دستپرورده و بهرهمند از یک نظام و دوره تاریخی؛ دوم درباره مفهوم مسئولیت، مسئولیت آنچه بر سر کشور ما آمده است.
نویسنده "یک ...
آقای سردبیر
در بحثهای سیاسی و تاریخی مربوط به آینده و گذشته ایران از چند سال پیش مسئله پادشاهی از صورت یک نظام حکومتی که ممکن است برای ایران مناسبتر یا نامناسبتر از نظامهای دیگر باشد، درآمده است و برای پارهای دست در کاران همانند چکشی شده است که پزشکان زیر زانوی بیماران عصبی میزنند: با کمترین اشاره چکش پای بیمار به هوا میجهد. اکنون چند گاهی است که موضوع ملیگرایی و ناسیونالیسم و خودآگاهی ملی هم در نظر گروهی از صاحبنظران ...
با آنکه ورود در مسائل شخصی را سزاوار نمیدانم در نامهای زیر عنوان "پاییز و زمستان حکومت خمینی" که با امضاء محفوظ در ایران و جهان شماره ١٤٨ چاپ شده است، نویسنده ادعائی کردهاند که هر کس مرا میشناسد یا زمانی با نیروی سوم همکاری میکرده است میتواند بر نادرستی آن شهادت دهد. مینویسند "در زمان دولت ملی آقای دکتر مصدق ... زمانی که او (داریوش همایون) سردبیر هفته نامه نیروی سوم ارگان سازمان جوانان و دانشجو بود ..." من نه در آن زمان نه هیچگاه دیگر ...
آقای سردبیر
آنچه یک خواننده "مذهب و سیاست" (ایران و جهان ٢٢ اسفند ١٣٦٢) در نوشتهای از من به عنوان "ضعف و تضاد اصولی" اشاره کردهاند ریشه خود را در گونهای برابریجویی دارد که به عنوان یک آرمان مجرد در سده بیستم بیش از هر آرمان دیگری از آن سوء استفاده شده است. اگر در سده هژدهم به نام آزادی بود که چه جنایتها نکردند (گفته مادام رولان) و در سده نوزدهم به نام ناسونالیسم (و نیز آزادی) بود که چه جنایتها نکردند، در سده بیستم به نام برابری است (و ...
پیشگفتار