«روشنفکری دینی» ترکیبی متضاد و بی معنا

مفاهیم‌ اندیشة‌ جدید در درون ‌نظام‌های‌ نظری‌ جدید تدوین‌ شده‌اند. نظام‌های‌ فكری ‌قدیم‌ و جدید مبانی‌ نظری‌ متفاوتی‌ دارند و نمی‌توان‌، به‌عنوان‌ مثال‌، بر پایة‌ حقوق‌ شرع‌ و مبانی‌ آن‌، حقوق‌ بشر تدوین‌ كرد. اندیشة‌ سنتی‌، به‌ گونه‌ای‌ كه‌ روشنفكری ‌دینی‌ از چهار دهه‌ پیش‌ فهمیده‌، یعنی‌ در صورت ‌ایدئولوژیك‌ آن‌ برای‌ كسب‌ قدرت‌، نمی‌تواند تفسیری ‌نوآیین‌ عرضه‌ كند، در حالی‌كه‌ به‌ نظر من‌، در جریان ‌جنبش‌ مشروطه‌خواهی‌، بویژه‌ در قلمرو حقوق‌، كوششی‌ اساسی‌ صورت‌ گرفت‌. «متن ناقصی از این مصاحبه دو سال پیش در همشهری انتشار پیدا کرده بود. اینک متن کامل آن به دست ما رسیده است که منتشر می کنیم.»

کارم نسخه پیچیدن نیست

به نظر من نکته اصلی آن است که ما جایگاه عقل را در مسائل خودمان روشن کنیم و امورات خود را بنابر ضابطه عقل بتوانیم بسنجیم. معیار عقلی، این تفاوت را با معیار شرعی دارد که پاسخ نهایی را از پیش مشخص و تعریف شده نمی‌داند. بنابراین من به طور مبنایی بر این معیار عقلانی تکیه دارم، چون بر مبنای شرع، همه پاسخ‌ها از پیش روشن است و جایی برای بحث کردن وجود ندارد. بر اساس یک معیار عقلانی است که می‌توان طرح پرسش کرد و به تحقیق پرداخت؛ همانطور که دانشمندان قرن چهارم ما هم چنین کردند. مطابق با همین معیار عقلانی است که ما باید سنت‌مان را بشناسیم.

مدرنیته، روشنفکران و خرد نقاد (3) ـ انقلاب اسلامی ـ به روایت آقای داریوش همایون

این نوشته، نه نقد است و نه بازخوانی، که نقد و بازخوانی راه و رسم دیگری دارد؛ بررسی تأملات آقای داریوش همایون ـ درحوزه اندیشه سیاسی و تاریخ معاصر ـ هم نیست؛ که آن مجالی درخور و درنگی همه سویه را می‌طلبد. این نوشته بر آن است، تا بر بستر ملاحظات آقای همایون، در کتاب «دیروز و فردا»، یکی از مصادیق اعتقاد عملی به «اندیشه انتقادی» و «خرد نقاد» را پیش‌رو قراردهد.

یـــــک انقــــــــــلاب نــــا لازم

در بیست و هشتمین سالگرد انقلاب اسلامی، میهنمان در بحرانی ترین و خطیرین موقعیت خود بسر می برد. در چنین وضعیتی بار دیگر مسئله علل و عوامل وقوع این انقلاب موضوع بحث و بررسی ها قرار گرفته است، پرسشهای اساسی که چرا چنین انقلابی در ایرانی صورت گرفت، آیا رابطه میان ارزشها و مطالبات انقلابیون و صورت تحقق یافته آنها در سیاستهای حکومت انقلابی ـ اسلامی را می توان نادیده گرفت، یا اگر این انقلاب به وقوع نمی پیوست روزگار میهن و ملت مان چگونه بود، آیا اساساً این انقلاب لازم بود؟ در 25 سال پیش (خرداد 1360) یکی از نخستین و جامع ترین تحلیل ها در باره علل و عواملی که به وقوع این انقلاب یاری رساند با عنوان «یک انقلاب نالازم» به قلم داریوش همایون منتشر شد که بعدها در کتاب وی «دیروز و فردا ـ سه گفتار در باره ایران انقلابی» تجدید چاپ گردید.

سفرنامة خوزستان

سفرنامه خوزستان، در ١٣٠٣/١٩٢٤ نوشته شده است و یکی از مهم‌ترین رویدادهای تاریخ صد سال گذشته ایران را گام به گام دنبال می‌کند. سفرنامه مازندران، در ١٣٠٥/١٩٢٦ یک سال پس از پادشاهی رضا شاه نوشته شده است. آن دو سفرنامه در همان زمانها انتشار محدودی یافت و نایاب بود، تا در اواخر پادشاهی محمد رضا شاه به مناسبت "آئین ملی بزرگداشت پادشاهی پهلوی" (١٣٥٤/١٩٧٥) از سوی مرکز پژوهش و نشر فرهنگ سیاسی دوران پهلوی بار دیگر منتشر شدند و در سال 1383 توسط "نشر تلاش" در خارج کشور تجدید چاپ گردید. از آنجائیکه در فاصله بسیار کوتاهی این اثر نایاب گردید، نشر تلاش در پاسخگویی به علاقمندی تعداد بسیاری از هموطنان اقدام به درج متن کامل این دو اثر در سامانه تلاش می نماید.

سفرنامه مازندران

همه چیز را می ‌شود اصلاح كرد. هر زمینی را می ‌شود اصلاح نمود. هركارخانه ‌ای را می ‌توان ایجاد كرد. هر مؤسسه‌ ای را می ‌توان بكار انداخت. اما چه باید كرد با این اخلاق و فسادی كه در اعماق قلب مردم ریشه دوانیده، و نسلاً بعد نسل برای آنها طبیعت ثانوی شده است؟ سالیان دراز و سنوات متمادی است كه روی نعش این مملكت تاخت و تاز كرده ‌اند. تمام سلول ‌های حیاتی آنرا غبار كرده، به ‌هوا پراكنده ‌اند و حالا، من گرفتار آن ذراتی هستم كه اگر بتوانم، باید آنها را از هوا گرفته و به تركیب مجدد آنها بذل توجه نمایم. اینهاست آن افكاری كه تمام ایام تنهائی مرا به ‌خود مشغول، و یك ‌ساعت از ساعات خواب مرا هم اشغال كرده است..... هیچ چیز در این مملكت درست نیست. همه چیز باید درست شود. قرنها این مملكت را چه از حیث عادات و رسوم، و چه از لحاظ معنویات و مادیات خراب كرده ‌اند. من مسئولیت یك اصلاح مهمی را، برروی یك تل خرابه و ویرانه برعهده گرفته ‌ام. این كار شوخی نیست و سرمن در حین تنهائی، گاهی در اثر فشار فكر در حال تركیدن است.

تصادم فرهنگها

جامعه در حد كمال از محالات است. اما برخى نظمهاى اجتماعى بهتر از نظمهاى دیگرند. جامعه غربى ما دموكراسى را برگزیده است چون نظامى اجتماعى است كه با سخن و در پاره اى از مواقع ـ ولو بندرت ـ به وسیله دلایل عقلى، به وسیله انتقاد عقلى به معناى انتقاد عینى، به وسیله ملاحظات انتقادى غیرشخصى نوعاً مانند آنچه در علوم بویژه در علوم طبیعى از روزگار یونانیان به كار مى رود، مى توان آن را تغییر داد. از این رو، من خویشتن را پشتیبان تمدن غربى، پشتیبان علم، پشتیبان دموكراسى اعلام مى كنم.

درآمدى بر آمریكا ستیزى اروپائیان

در شماره پیش مجله بخارا شرحى در احوال و آثار ژان ـ فرانسوا رفوفل (2006 ـ 1924) فیلسوف و مورخ و نویسنده نامدار فرانسوى و ترجمه یكى از نوشته هاى او، هر دو به این قلم، منتشر شد. چون مدیر مجله اطلاع داد كه بسیارى از خوانندگان پس از خواندن آن مطالب خواهان مطالعه آثار بیشترى از او شده اند، و متأسفانه هنوز نوشته هاى رفوفل به فارسى درنیامده اند، اكنون ترجمه بخشى از مقدمه یكى از معروفترین كتابهاى وى، وسواس آمریكاستیزى، در اینجا به نظر مى رسد. امید است كه اندیشه هاى او در این دوره از تاریخ میهن ما، خوانندگان را سودمند افتد.

رضا شاه در سفرنامه‌هایش

اکنون چندگاهی است که تاریخ، به معنی تاریخنگارانی روشن بین و توده مردمی تجربه آموخته، بر رضا شاه پیوسته مهربان‌تر می‌شود. دستاوردهای او دربرابر تاریخسازان دیگر هر روز برجسته‌تر می‌نماید. سده بیستم ایران را بیست ساله رضا شاه ساخت نه دو سه ساله ملی کردن نفت مصدق یا بیست و پنج ساله انقلاب و حکومت اسلامی خمینی؛ و آنچه از ایران در سده بیست و یکم برخواهد آمد بر پایه دستاوردهای رضا شاه، با الهامی از قهرمانی مصدق و در واکنشی به ارتجاع خونین خمینی خواهد بود.

نگاهی جنسیتی به سفرنامه میرزا صالح شیرازی قاصد حضرت عزرائیل در خانه خوانین

زنان ایران از نوع انسان مجزا شده و جزو بهایم و وحوش هستند و از صبح تا شام ناامیدانه در یک مجلس زندگى مى کنند. این جماعت یا از دور تماشا مى کنند یا در روزنامه ها مى خوانند که زنهاى حقوق طلب در اروپا چه قسم از خود دفاع کرده و حقوق خود را با چه جدیتى مى طلبند. حق انتخاب مى خواهند. حق راى مجلس مى خواهند. دخالت در امور سیاسى و مملکتى مى خواهند و به همین قسم موفق شده اند. چه خوب بود سفرى به مغرب پیش مى آمد و به آن زنان حقوق طلب مى گفتم: وقتى شما غرق سعادت و شرافت از حقوق خود دفاع مى کنید و فاتحانه به مقصود موفق شده اید، نظرى هم به گوشه ایران بیافکنید و ببینید در خانه هایى که دیوارهایش از سه تا پنج ذرع ارتفاع دارد مخلوقاتى سرو دست شکسته، بعضى با رنگهاى زرد و پریده، برخى گرسنه، برخى برهنه، قسمتى در تمام شبانه روز منتظر و گریه کننده ... در زنجیر اسارت بسر آرند. آیا اینها هم زن هستند؟