رسائل سیاسی میرزا علی ثقة الاسلام تبریزی

در سیر تاریخی «اندیشه امروز ایران» و انتشار انتقادی متون، «رسائل سیاسی ثقة الاسلام تبریزی» در شناخت بخش هایی از اندیشه سیاسی عصر مشروطیت از اهمیت بسزایی برخوردار است. اندیشه هایی که در تلاقی دنیای قدیم و جهان نوین قرار گرفته و ....

رسائل سیاسی میرزا علی ثقة الاسلام تبریزی
به اهتمام علی اصغر حقدار
تهران- نشر چشمه- مرداد 1389


واقعیت‌ به‌ وجود آورندة‌ اندیشه‌ است‌ و اندیشه‌ در تبیین‌ و توضیح‌ واقعیات‌ است‌ كه‌ به‌ محك‌ آزمون‌ و خطا گذاشته‌ می‌شود؛ فهم‌، تحلیل‌ و تأویل‌ واقعیت‌ از یك‌ طرف‌ بر زبان‌ اندیشمند مبتنی‌ است‌ و از طرف‌ دیگر بر زمانمندی‌ واقعیت‌ متكی‌ است‌. جمع‌ میان‌ اندیشه‌ و واقعیت‌، افق‌ دانایی‌ را تشكیل‌ می‌دهند. این‌ افق‌ در پی‌ كاوش‌ از زیست‌ جهان‌ زمانی‌، روانی‌، تاریخی‌ و اخلاقی‌ خود به‌ واقعیتی‌ جدید تبدیل‌ شده‌ است‌. بلافاصله‌ باید اضافه‌ كرد كه‌ واقعیت‌ و هم‌ اندیشه‌ برآمد و حاصل‌ چشم‌اندازی‌ هستند كه‌ افق‌ دانایی‌ در تعامل‌ با زیست‌ جهان‌ آن‌ را پدیدار ساخته‌ است‌.
اندیشه¬ها در رهگذر تاریخ دچار تحول و دگردیسی می¬شوند و برای این که بتوانند پاسخگوی نیاز زمانة خود باشند، ناچارند در عرصۀ بیان و کنش از کارآمد بالایی برخوردار باشند. بی¬تردید تشخیص کارآمدی و یا عقیم بودن اندیشه¬ای در راستای همسویی آن با کنش¬های اجتماعی، بازیهای زبانی، عملکردهای سیاسی، آموزه¬های دینی و انگاره¬های اجتماعی میسر بوده و هر گاه اندیشه¬ای در تکاپوی عملی و نظری خود بیانگر کنش¬های عینی باشد، در واقع یک گفتمان پدیدار خواهد شد. تحلیل گفتمانی اندیشه¬ها یکی از چندین راه و روشی است که به عرضۀ کارآمدی اندیشه و تقاضای جامعة انسانی در بهره¬گیری از آن¬ها می¬پردازد و با تمسک به کاوش از تبار تاریخی اندیشه¬ها، نحوة شکل گیری آن¬ها را در پروسة تاریخمندی به مداقه عقلانی می¬گذارد. این که اندیشه در برآورد کدامین کنش به سوی ایده¬ای میل نموده است؟ و اندیشه¬ای بر پایة نضج و تکامل کدامین فکر و ایده به بار نشسته است؟ و زیر ساخت¬های اجتماعی، سیاسی، اقتصادی و فرهنگی یک اندیشه از کدامین آبشخور اندیشگی و تأمل فرزانگی سیراب می¬شود؟ از مسایلی هستند که در شکل گیری یک اندیشه به مثابة گفتمان دخیل بوده و محدودۀ تحلیل گفتمانی اندیشه¬ها را با عنایت به زیر ساخت¬های کنشی آنان به بحث می¬گذارد.
تاریخ یكصد ساله گذشته ایران زمین به هر صورتی كه در نظر بگیریم، حكایت از كشاكش با تجدد دارد و هر اندیشه و كنشی در رابطه با مدرنیته قابل تأمل و توجیه است؛ حتی می توان كشاكش با تجدد در ایران را به یكصد سال پیشتر هم برد و اولین برخوردهای جامعه ایرانی را با دنیای جدید، از زمانه پیش زمینه های وقوع جنگهای ایران و روسیه و انعقاد معاهده ایران و انگلیس به تأمل و تحقیق گذاشت، در دویست سال گذشته، ورود عنصر تجدد به كشورمان تمامی لایه های زیستی و فرهنگی را به چالش گرفته و آدمی دیگر و عالمی دیگر برای مان به ارمغان آورده است؛ تأثیر تجدد حتی معیارهای اخلاقی و باورهای دینی را از تغییرات و تحولات ساختاری بی نصیب نگذاشته و در كنار پدیداری فرهنگ و سیاست تازه، شیوه ای از زیست اجتماعی و اقتصادی را در سده ای كه گذشت، پیش كشیده است.
در سیر تاریخی «اندیشه امروز ایران» و انتشار انتقادی متون، «رسائل سیاسی ثقة الاسلام تبریزی» در شناخت بخش هایی از اندیشه سیاسی عصر مشروطیت از اهمیت بسزایی برخوردار است. اندیشه هایی که در تلاقی دنیای قدیم و جهان نوین قرار گرفته و با به کارگیری مفاهیم جدید سیاست اجرائی، بر مضامین سنتی جدالی واقعی و برآمده از شرایط زمانه فراهم ساخته اند. در محور این دگرگونی اندیشه های سیاسی، تبیین دینی نظام مشروطیت قرار دارد و دیگر مفاهیمی چون مجلس، انتظام دولت، تدوین قانون و... از توابع این دگرگونی هستند. ثقةالاسلام تبریزی با تشریح دیدگاه خود راجع به مشروطیت و الزاماتی که برای ایران در بردارد، متن های سیاسی تدوین نموده که در میانه متن ها و دیدگاههای ناظر به تبیین مشروطیت از دیدگاه تجدد از یک سو، و مخالفت با مشروطیت از دیدگاه سنتی از سوی دیگر است.
***
آقا میرزا علی ثقةالاسلام تبریزی به سال 1277 قمری در تبریز متولد شد. بعد از طی تحصیلات مقدماتی ، به سال 1300 ق. عازم عتبات شده و با کسب درجه اجتهاد به تبریز بارگشت. ثقةالاسلام همکاری خود را در فعالیت های سیاسی با انجمن تبریز از سال 1326 ق. آغاز و در دوران استبداد صغیر به مقابله با تعرضات هواداران محمد علی شاه قاجار مبادرت کرد. در جریان هجوم نیروهای روسیه به تبریز در سال 1327ق. به دفاع از تمامیت ارضی کشور اقدام و در دهم محرم 1330قمری برابر با 9 دی ماه 1290 خورشیدی به حکم فرماندهی نیروهای اشغالگر روسیه در تبریز به دار آویخته شد. ثقةالاسلام تبریزی از مشایخ فرقه شیخیه بوده و در زمان مشروطیت، رهبری آنان را در تبریز و توابع آن داشت. او از نظر سیاسی مدافع مشروطیت با درون مایه های ملی گرایانه بوده و در خط فاصل میان متجددان و سنتگرایان قرار می گیرد؛ رسائل و نامه های باقی مانده از ثقةالاسلام حکایت از روشن بینی او در برابر زیاده روی برخی از مشروطه خواهان و دقت در بنیادهای اجتماعی- سیاسی نظام مشروطیت دارند. با این حال ثقةالاسلام هم مانند بخش بزرگی از اهل دیانت روایتی ناقص از نظام مشروطیت-مبتنی بر قانون عرفی و... – داشته و افکارش در بیان اساس مشروطیت قابل انتقاد هستند. برای شناخت اندیشه ها و افکار ثقةالاسلام تبریزی در مساله مشروطیت و استبداد و تبیین جایگاه او در سیر تاریخی اندیشه های سیاسی دوران مشروطیت، انتشار متون او از اهمیت خاصی برخوردار است. تا بر مبنای آن ها به ارزیابی اندیشه و کنش ثقةالاسلام تبریزی پرداخته شود.
پیش از این نصرت الله فتحی، زندگی نامه جامعی از ثقة الاسلام تبریزی فراهم آورده است؛ همو برای اولین بار چاپ نسبتا منقحی از آثار ثقةالاسلام را هم منتشر ساخته است، بدین شناسه ها:
- زندگینامه شهید نیکنام ثقةالاسلام تبریزی و بخشی از تاریخ مستند مشروطیت ایران، نصرت الله فتحی تهران، انتشارات بنیاد نیکوکاری نوبریانی، 1353.
- مجموعه آثار قلمی ثقةالاسلام شهید تبریزی، به کوشش نصرت الله فتحی، تهران، انتشارات انجمن آثار ملی، 1355.
به غیر از این آثار، ایرج افشار به سال 1378 بخش عمده ای از نامه های ثقةالاسلام تبریزی را منتشر ساخته است، به این شناسه:
- نامه های تبریز از ثقةالاسلام به مستشارالدوله (در روزگار مشروطیت)، به کوشش ایرج افشار، تهران، انتشارات فرزان روز، 1378.
برای شناخت بهتر شخصیت و اقدامات ثقةالاسلام تبریزی، اقدام برادران شکوهی در انتشار یادداشت های ملازم خاص او هم قابل اشاره است به این شناسه:
- یادداشت های میرزا اسدالله ضمیری ملازم خاص ثقةالاسلام شهید، به کوشش سیروس برادران شکوهی، تبریز، انتشارات ابن سینا، 1356.
مبنای چاپ فعلی رسائل سیاسی ثقةالاسلام تبریزی بر اساس اهتمام نصرت الله فتحی و بعد از نزدیک به سی و پنج سال منتشر می شود.